Quốc hội đã thông qua Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), gồm 7 chương, 39 điều. Một trong những điểm đáng chú ý của Luật là thiết lập nhiều tầng kiểm soát nhằm bảo đảm hoạt động hiến, lấy, ghép được thực hiện trên nguyên tắc tự nguyện, khách quan, công bằng, không vì mục đích thương mại.
29 nhóm hành vi bị nghiêm cấm
Luật quy định 29 nhóm hành vi bị nghiêm cấm, bao quát từ việc chiếm đoạt, mua bán mô, bộ phận cơ thể người và xác đến dụ dỗ, lừa dối, đe dọa, ép buộc người khác hiến tặng.
Đáng chú ý, các hành vi lợi dụng quan hệ nuôi con nuôi, giám hộ, chăm sóc thay thế hoặc quan hệ lệ thuộc để thực hiện việc hiến, lấy mô, bộ phận cơ thể người cũng bị cấm. Quy định này nhằm ngăn việc núp bóng quan hệ thân thuộc, chăm sóc hoặc phụ thuộc để gây sức ép lên người hiến.
Luật đồng thời nghiêm cấm lấy, ghép, sử dụng, lưu giữ mô, bộ phận cơ thể người vì mục đích thương mại; quảng cáo, môi giới việc hiến, nhận vì mục đích thương mại; lợi dụng hoạt động điều phối để trục lợi hoặc tạo ưu tiên trái quy định.
Không chỉ xử lý hành vi mua bán trong nước, Luật còn cấm tổ chức, tạo điều kiện cho người Việt Nam ra nước ngoài mua bán mô, bộ phận cơ thể người và đưa người nước ngoài vào Việt Nam để ghép bộ phận cơ thể người trái quy định.
Các hành vi làm sai lệch kết quả xác định chết não, chết tuần hoàn; can thiệp trái phép vào cơ sở dữ liệu; thay đổi thông tin về tiêu chí ưu tiên; lấy, ghép trái quy định; sử dụng mô, tế bào vượt quá phạm vi người hiến đồng ý hoặc nghiên cứu, thử nghiệm lâm sàng khi chưa được phê duyệt cũng thuộc diện nghiêm cấm.
Kiểm soát chặt từ điều kiện người hiến
Một trong những cơ chế phòng ngừa quan trọng là quy định về độ tuổi và điều kiện hiến. Việc đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể người và hiến xác chỉ áp dụng với người từ đủ 18 tuổi trở lên.
Luật không cho phép lấy mô không tái sinh, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi; việc hiến mô tái sinh của người chưa thành niên trong một số trường hợp phải đáp ứng các điều kiện bảo vệ nghiêm ngặt, phù hợp với quy định của Luật.
Đối với người hiến khi còn sống, Luật nâng độ tuổi tối thiểu từ đủ 18 lên 25 tuổi đối với người không phải thành viên gia đình của người nhận. Người từ đủ 18 đến dưới 25 tuổi chỉ được hiến cho thành viên gia đình.
Quy định này nhằm hạn chế nguy cơ người trẻ bị chi phối bởi áp lực kinh tế, quan hệ lệ thuộc hoặc bị lôi kéo vào hoạt động mua bán tạng.
Người hiến còn phải được tư vấn độc lập về pháp luật, sức khỏe và đánh giá tâm lý, xã hội. Người đánh giá điều kiện hiến không được đồng thời là người chỉ định ghép cho người nhận hoặc trực tiếp tư vấn cho người hiến.
Việc lấy chỉ được tiến hành khi có ý kiến đồng ý bằng văn bản của Hội đồng tư vấn lấy, ghép gồm các chuyên gia y tế, pháp luật và tâm lý. Thành viên hội đồng không được tham gia lấy, ghép trong chính trường hợp đó.
Cơ quan công an, UBND và các cơ quan liên quan phối hợp xác minh quan hệ nhân thân, nơi cư trú của người hiến và người nhận. Trường hợp người hiến và người nhận là vợ chồng còn phải đáp ứng thời gian kết hôn tối thiểu theo quy định.
Không thể lấy tạng nếu người hiến thay đổi quyết định
Luật nhấn mạnh nguyên tắc tự nguyện, trao cho người đăng ký hiến quyền thay đổi nội dung đăng ký, hủy đăng ký hoặc đăng ký lại.
Đặc biệt, việc đã đăng ký hiến không có nghĩa người đó đương nhiên phải hiến khi phát sinh điều kiện lấy tạng. Người đã đăng ký hiến, người đại diện của người hiến hoặc cha đẻ, mẹ đẻ của người hiến có quyền từ chối tại bất kỳ thời điểm nào.
Khi có sự từ chối hoặc biểu hiện không đồng thuận, không hợp tác, việc hiến, lấy mô, bộ phận cơ thể người không được thực hiện.
Đây là chốt chặn quan trọng để bảo vệ quyền quyết định của người hiến, tránh tình trạng một cam kết được đưa ra trước đó bị biến thành sức ép buộc người hiến phải thực hiện, bất kể hoàn cảnh và nguyện vọng ở thời điểm sau này.
Tách bạch khâu xác định chết não với ê-kíp ghép
Một tầng kiểm soát khác được đặt ra ở khâu xác định chết não, chết tuần hoàn. Luật yêu cầu việc xác định phải tuân thủ quy trình, tiêu chuẩn chuyên môn, đồng thời bảo đảm tính khách quan, độc lập của những người tham gia.
Người tham gia hội đồng xác định chết não không được đồng thời là bác sĩ điều trị, người tư vấn hiến hoặc thành viên ê-kíp lấy, ghép đối với chính người hiến đó. Luật cũng nghiêm cấm cố ý làm sai lệch kết quả xác định chết não, chết tuần hoàn.
Đáng chú ý, không được lấy mô, bộ phận cơ thể người khi chưa rõ nguyên nhân tử vong hoặc có nghi ngờ dấu hiệu vi phạm pháp luật, dấu hiệu bất thường.
Những quy định này nhằm ngăn lợi ích từ việc ghép tạng tác động đến quyết định xác định tình trạng tử vong – khâu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với quyền lợi người hiến và niềm tin của gia đình.
Luật cũng bổ sung hình thức hiến bộ phận cơ thể sau khi chết tuần hoàn, bên cạnh hiến sau khi chết não. Chết tuần hoàn được xác định là tình trạng mất chức năng tuần hoàn, hô hấp và không thể phục hồi.
Phân bổ tạng theo tiêu chí, không theo khả năng chi trả
Nếu việc kiểm soát người hiến nhằm ngăn mua bán, ép buộc thì cơ chế điều phối và phân bổ tạng là một chốt chặn khác để hạn chế trục lợi.
Luật quy định hoạt động hiến, ghép bộ phận cơ thể người được điều phối thống nhất trên phạm vi toàn quốc thông qua cơ quan điều phối quốc gia và cơ sở dữ liệu quản lý.
Việc phân bổ phải bảo đảm phù hợp giữa người hiến và người bệnh chờ ghép; công bằng, khách quan, minh bạch, không phân biệt điều kiện kinh tế, dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo, giới tính hay nơi cư trú.
Các tiêu chí xem xét gồm mức độ cấp thiết về y khoa, hiệu quả sau ghép, đặc điểm người bệnh và thời gian chờ ghép.
Luật quy định ưu tiên trẻ em, người đã hiến bộ phận cơ thể người và một số thân nhân của người hiến đã chết não, chết tuần hoàn. Cha, mẹ, vợ, chồng, con, anh, chị, em ruột của người hiến được ưu tiên nếu đang có tên trong danh sách chờ ghép tại thời điểm người thân hiến tặng.
Mọi trường hợp hiến, ghép phải được cập nhật đầy đủ, kịp thời vào cơ sở dữ liệu. Thông tin của người đăng ký hiến, người hiến và người được ghép phải được mã hóa, bảo mật; khi công bố phải bảo đảm tính ẩn danh, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Dữ liệu được kết nối với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và hệ thống định danh, xác thực điện tử.
Luật có hiệu lực từ ngày 1/1/2028; cơ sở dữ liệu về quản lý mô, bộ phận cơ thể người phải hoàn thành và vận hành trước ngày 31/12/2028.
Như vậy, các quy định mới không chỉ tập trung cấm mua bán, ép buộc hiến tạng mà còn kiểm soát từng khâu có thể phát sinh nguy cơ vi phạm, nhằm bảo vệ người hiến, gia đình họ và bảo đảm cơ hội ghép tạng được trao cho người bệnh một cách công bằng, minh bạch.