Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng những mất mát mà nó để lại vẫn còn hiện hữu trong hàng triệu gia đình Việt Nam. Hàng trăm nghìn liệt sĩ chưa xác định được danh tính, hàng nghìn nhân chứng chiến tranh đang dần đi vào cõi vĩnh hằng, trong khi còn rất nhiều câu chuyện về sự hy sinh vẫn chưa được kể trọn vẹn.
Chính vì vậy, việc gìn giữ ký ức chiến tranh hôm nay không chỉ mang ý nghĩa lưu giữ lịch sử, mà còn góp phần giúp những người đã khuất có cơ hội trở về với gia đình.
Đó cũng là thông điệp được nhấn mạnh tại lễ công bố "Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh 2026" tổ chức tại Hà Nội sáng 22/7, hoạt động hưởng ứng Chiến dịch "500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ".
Theo Ban tổ chức, “Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh 2026", tiếp nối những nỗ lực của Dự án "Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh". Mỗi hồ sơ được công bố không đơn thuần là một tài liệu lịch sử, mà có thể là chiếc chìa khóa mở ra hy vọng cho một gia đình liệt sĩ sau nhiều chục năm chờ đợi. Đó là nơi những tư liệu lưu trữ được đánh thức, những ký ức được kết nối và những cuộc đoàn tụ sau chiến tranh có cơ hội trở thành hiện thực.
Kho tư liệu chiến tranh với giá trị thực tiễn
Phát biểu tại sự kiện, ông Steve Maxner, Giám đốc Trung tâm Việt Nam và Văn khố Sam Johnson (Đại học Texas Tech, Hoa Kỳ), cho biết dự án đã khai thác hệ thống hồ sơ, tài liệu chiến tranh của Hoa Kỳ để đối chiếu, phân tích và xác minh dữ liệu, qua đó cung cấp thêm căn cứ phục vụ công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính người Việt Nam mất tích trong chiến tranh.
Dù mới chính thức triển khai tại Việt Nam hơn 6 tháng, dự án đã đạt được nhiều kết quả bước đầu.
Trong đó, nhiều hồ sơ tư liệu đã được chuyển giao cho Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ (Ban Chỉ đạo 515), đồng thời cung cấp thông tin phục vụ các hoạt động quy tập tại Công viên Lê Thị Riêng, khu vực sân bay Tân Sơn Nhất cùng nhiều địa điểm khác trên cả nước.
Theo ông Stephen Maxner, những kết quả ban đầu cho thấy giá trị thực tiễn của việc khai thác nguồn tư liệu lưu trữ trong công tác tìm kiếm liệt sĩ.
Ông Stephen Maxner nhấn mạnh dự án được triển khai hoàn toàn vì mục đích nhân đạo, với mong muốn hỗ trợ các cơ quan chức năng Việt Nam và các gia đình liệt sĩ tìm thêm thông tin về người thân đã hy sinh.
Một trong những thông điệp được ông Stephen Maxner đặc biệt nhấn mạnh là giá trị đặc biệt của các nhân chứng.
Theo ông, hồ sơ lưu trữ dù quan trọng đến đâu cũng không thể thay thế lời kể của những người từng trực tiếp tham gia chiến tranh hoặc chứng kiến các sự kiện. Đó có thể là đồng đội, người dân địa phương hay thân nhân liệt sĩ.
Những ký ức ấy, khi được đối chiếu với tài liệu lưu trữ, có thể giúp xác định chính xác hơn địa điểm an táng, hoàn cảnh hy sinh cũng như nhiều thông tin còn thiếu trong hồ sơ.
Ông cũng bày tỏ mong muốn các nhân chứng sẽ tiếp tục chia sẻ thông tin trước khi những ký ức quý giá ấy vĩnh viễn mất đi theo thời gian.
Không chỉ tìm hài cốt, mà còn đưa ký ức trở về
Theo ông Stephen Maxner, không phải lúc nào các nguồn tư liệu cũng đủ để giúp tìm thấy hài cốt liệt sĩ. Tuy nhiên, ngay cả khi không thể xác định được nơi an nghỉ, những bản đồ, nhật ký, thư từ, báo cáo hay các tài liệu còn lưu giữ cũng có thể trở thành những kỷ vật vô giá để trao lại cho gia đình.
Đó không chỉ là những trang giấy cũ, mà còn là ký ức, là dấu vết cuối cùng về một người đã hy sinh vì Tổ quốc.
"Mỗi tài liệu được tìm thấy đều có thể góp phần giúp gia đình hiểu thêm về người thân của mình và phần nào xoa dịu những mất mát kéo dài suốt hơn nửa thế kỷ", ông chia sẻ.
Cũng tại sự kiện sáng nay đã diễn ra lễ trao tặng chân dung phục dựng của 10 nữ Anh hùng liệt sĩ dân quân Lam Hạ (Hà Nam) cho Bảo tàng tỉnh Ninh Bình.
Bằng công nghệ phục dựng hiện đại, những gương mặt đã phai mờ theo thời gian được tái hiện rõ nét hơn, không phải để thay đổi lịch sử, mà để trả lại phần nào nét thanh xuân của những người con gái đã hiến dâng tuổi trẻ cho Tổ quốc, đồng thời gửi gắm sự tri ân sâu sắc tới thân nhân các liệt sĩ.
