Đi tìm một cái tên
Tháng 12/2025, tại Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam, buổi lễ trao trả hài cốt liệt sĩ Hoàng Văn Hòa và liệt sĩ Trần Văn Can về với gia đình diễn ra trang nghiêm và xúc động. Hai liệt sĩ được quy tập tại Nghĩa trang Liệt sĩ Trà Lĩnh (Cao Bằng), sau nhiều thập kỷ chưa xác định được danh tính, cuối cùng đã được gọi đúng tên nhờ kết quả giám định ADN.
Không có tiếng vỗ tay. Chỉ có những cái nắm tay thật chặt và những giọt nước mắt lặng lẽ của người thân sau hàng chục năm chờ đợi.
PGS.TS Nguyễn Trung Nam, Phó Viện trưởng Viện Sinh học, chia sẻ rằng đối với các nhà khoa học, không có niềm động viên nào lớn hơn khoảnh khắc thân nhân đón nhận kết quả giám định, lặng lẽ thắp nén hương lên phần mộ đã được xác định đúng danh tính. Chính những giây phút đoàn tụ sau nhiều năm chờ đợi ấy trở thành động lực để chúng tôi tiếp tục bền bỉ theo đuổi nhiệm vụ đặc biệt ý nghĩa: trả lại tên cho những người đã hy sinh vì Tổ quốc.
Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam Chu Hoàng Hà cho biết quy trình công nghệ giám định ADN mới là sự kết hợp của việc tối ưu phương pháp tách chiết ADN, sử dụng bộ chỉ thị đa hình nucleotide đơn (SNP) của hệ gen nhân, kỹ thuật giải trình tự gen thế hệ mới, hệ thống phần mềm quản lý và khớp nối dữ liệu.
Quy trình này cho phép xác định chính xác quan hệ huyết thống theo cả dòng cha và dòng mẹ tới 4–5 thế hệ, đặc biệt phù hợp với các mẫu hài cốt liệt sĩ đã chôn cất lâu năm, chỉ có khả năng thu hồi ADN chất lượng kém và bị đứt gãy nhiều (kích thước trung bình khoảng 50-70 bp), thường không thành công với các phương pháp giám định đang sử dụng.
Theo GS Chu Hoàng Hà, quy trình công nghệ giám định mới được áp dụng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Trà Lĩnh (tỉnh Cao Bằng) trên 58 mẫu hài cốt. Gần 90% trên tổng số mẫu đã thu được dữ liệu chỉ thị SNP đủ tiêu chuẩn để so sánh, đối khớp phục vụ định danh. Trong đợt phân tích đối khớp đầu tiên đã xác định chính xác danh tính của hai liệt sĩ là: Liệt sĩ Hoàng Văn Hòa và Liệt sĩ Trần Văn Can.
Những dấu vết cuối cùng
Đầu những năm 2000, khi việc ứng dụng ADN trong giám định hài cốt liệt sĩ ở Việt Nam còn mới mẻ, điều kiện thiết bị, công nghệ và cơ sở dữ liệu rất hạn chế, Viện sinh học đã bắt đầu những nghiên cứu đầu tiên với quy mô chỉ khoảng 30 mẫu/năm. Viện trở thành đơn vị đầu tiên xây dựng thành công quy trình công nghệ phân tích ADN hài cốt liệt sĩ và chuyển giao cho các đơn vị giám định khác.
Tháng 7/2019, Trung tâm Giám định ADN của Viện ra đời, năng lực phân tích được nâng lên khoảng 4.000 mẫu hài cốt mỗi năm, nhờ đầu tư tổ hợp 10 phòng sạch chuyên biệt, hệ thống tách chiết ADN tự động, thiết bị giải trình tự gen thế hệ mới, khu lưu trữ mẫu, hệ thống máy chủ xử lý dữ liệu...
Chỉ sau một năm, Trung tâm đã thực hiện gần 2.900 lượt phân tích mẫu hài cốt và 180 lượt phân tích mẫu thân nhân. Công suất xử lý tăng từ 60 mẫu/tháng lên 400 mẫu/ tháng.
Đặc biệt, Trung tâm đã bàn giao 669 mẫu hài cốt có dữ liệu ADN chất lượng tốt cho ngân hàng ADN của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội.
Mỗi hồ sơ ADN được lưu giữ là thêm một cơ hội để một gia đình có thể tìm lại người thân trong tương lai. Chỉ khi ADN của hài cốt gặp được ADN của thân nhân trong quá trình đối chiếu, hành trình đi tìm danh tính mới thực sự khép lại.
Chính nền tảng quan trọng trên là điều kiện quan trọng để Viện Sinh học tham gia "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin".
PGS.TS Nguyễn Trung Nam cho biết trong chiến dịch này, Viện đang tập trung nguồn lực tiếp nhận, phân tích và đối khớp ADN trên quy mô lớn, góp phần đẩy nhanh tiến độ xác định danh tính liệt sĩ trên phạm vi cả nước.
Khi ADN lên tiếng
Trong phòng thí nghiệm, các nhà khoa học của Trung tâm Giám định ADN vẫn thường nói vui rằng, công việc của họ là "đọc những lá thư đã bị thời gian xé vụn". "Lá thư" ấy chính là ADN.
Theo PGS.TS Nguyễn Trung Nam, việc tách chiết và phân tích ADN với hài cốt liệt sĩ đã nằm dưới lòng đất hơn nửa thế kỷ có mức độ khó tăng lên gấp nhiều lần.
Nắng, mưa, độ ẩm, vi sinh vật, thành phần thổ nhưỡng... qua hàng chục năm đã khiến vật chất di truyền bị phân hủy nghiêm trọng. Có những mẫu xương chỉ còn lưu giữ những đoạn ADN rất ngắn, lẫn nhiều tạp chất, không đủ điều kiện để các kỹ thuật giám định truyền thống khai thác. Vì thế, trong nhiều năm, không ít hài cốt dù đã được quy tập vẫn chưa thể xác định danh tính.
Mỗi khi một mẫu hài cốt được chuyển đến phòng thí nghiệm, các nhà khoa học đều hiểu rằng mình chỉ có một cơ hội. Nếu xử lý không đúng quy trình, lượng ADN vốn đã rất ít có thể bị mất đi vĩnh viễn.
"Vì vậy, từ khâu lựa chọn mẫu xương hoặc răng, làm sạch bề mặt, nghiền mẫu trong môi trường vô trùng, tách chiết ADN, xây dựng thư viện gen đến giải trình tự và phân tích dữ liệu, tất cả đều thực hiện theo quy trình nghiêm ngặt" - PGS Nam chia sẻ.
Bước ngoặt từ công nghệ NGS-SNP
Các phương pháp giám định trước đây chủ yếu dựa vào những đoạn ADN còn tương đối nguyên vẹn. Khi vật chất di truyền bị đứt gãy quá nhiều, khả năng đọc và đối chiếu gần như không còn.
Sự xuất hiện của công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới (NGS) kết hợp với bộ chỉ thị đa hình nucleotide đơn (SNP) đã tạo ra bước ngoặt quan trọng.
Khác với kỹ thuật truyền thống, NGS-SNP cho phép phân tích những đoạn ADN cực ngắn còn sót lại trong hài cốt, đồng thời thu nhận lượng thông tin di truyền lớn hơn để phục vụ đối chiếu huyết thống. Nhờ đó, nhiều mẫu hài cốt từng được đánh giá là "không đủ điều kiện giám định" nay có thêm cơ hội xác định danh tính.
Ý nghĩa của công nghệ này không chỉ nằm ở khả năng phân tích ADN đã phân hủy. Điều quan trọng hơn là có thể xác định quan hệ huyết thống theo cả dòng cha và dòng mẹ tới bốn hoặc năm thế hệ.
Đây là khác biệt rất lớn trong bối cảnh phần lớn cha mẹ, anh chị em ruột của các liệt sĩ đều đã qua đời. Nguồn mẫu đối chứng hiện nay chủ yếu được lấy từ cháu, chắt hoặc họ hàng xa. Nếu không có công nghệ đủ mạnh, khả năng đối khớp sẽ rất thấp.
Cuộc chạy đua với thời gian
Theo Ban Chỉ đạo Quốc gia 515, hiện cả nước vẫn còn hơn 300.000 hài cốt liệt sĩ chưa xác định được danh tính và gần 200.000 liệt sĩ chưa được quy tập.
Trong khi đó, mỗi năm trôi qua, ADN trong các mẫu hài cốt tiếp tục suy giảm chất lượng, còn những người thân trực hệ của các liệt sĩ cũng ngày một già yếu. Có trường hợp, người cung cấp mẫu đối chứng gần nhất đã cách liệt sĩ tới bốn hoặc năm thế hệ.
Do đó, nếu không đẩy nhanh tiến độ thu thập mẫu thân nhân và giám định ADN, nhiều cơ hội xác định danh tính có thể sẽ trôi qua mãi mãi.
Bởi vậy, đối với những người làm khoa học, "Chiến dịch 500 ngày đêm" còn là cuộc chạy đua với thời gian để giữ lại những cơ hội cuối cùng trước khi quá muộn.
Những con số về hàng nghìn mẫu phân tích, hàng trăm hồ sơ ADN được lưu trữ hay hàng chục nghìn trường hợp cần xác định danh tính là minh chứng cho sự phát triển của khoa học.
Nhưng đối với những người trực tiếp làm công tác giám định, thành công không được đo bằng số lượng mẫu xét nghiệm, mà đo bằng số bia mộ không còn dòng chữ "chưa xác định được thông tin", bằng khoảnh khắc người thân của liệt sĩ đặt bó hoa lên đúng phần mộ của người thân sau hàng chục năm chỉ biết tìm kiếm trong ký ức.
Mỗi mắt xích trong chuỗi công việc, từ quy tập, lấy mẫu, giám định, đối chiếu đến xác nhận danh tính đều phải chính xác và đồng bộ. Ở cuối chuỗi công việc ấy là những cán bộ nghiên cứu, kỹ thuật viên và chuyên gia sinh học phân tử.
Công việc hằng ngày của họ là cẩn trọng xử lý từng mảnh xương, từng chiếc răng đã nằm sâu trong lòng đất hơn nửa thế kỷ. Có những mẫu chỉ đủ vật liệu để phân tích một lần duy nhất. Có những dữ liệu phải kiểm tra, đối chiếu nhiều vòng trước khi dám đưa ra kết luận cuối cùng, bởi phía sau mỗi kết quả là niềm tin và hy vọng của cả một gia đình.
Trong giám định ADN hài cốt liệt sĩ, độ chính xác mang ý nghĩa của trách nhiệm và đạo lý. Bởi một kết quả sai không chỉ là sai số của phòng thí nghiệm, mà có thể làm tổn thương những người đã chờ đợi suốt mấy chục năm.
Khoa học không chỉ giải mã ADN, mà còn hàn gắn ký ức
Trong các phòng thí nghiệm, những chiếc máy giải trình tự gen vẫn hoạt động mỗi ngày. Ngân hàng dữ liệu ADN vẫn tiếp tục được bổ sung. Những mẫu đối chứng của thân nhân vẫn được thu thập. Và những cuộc đối chiếu vẫn lặng lẽ diễn ra.
Có thể sẽ còn nhiều năm nữa mới xác định được hết danh tính của những người lính còn nằm lại trong các nghĩa trang trên cả nước. Nhưng mỗi kết quả giám định thành công hôm nay đều chứng minh rằng thời gian có thể làm phai mờ dấu vết của chiến tranh, chứ không thể xóa bỏ hoàn toàn những thông tin di truyền mà mỗi con người để lại.
Chính khoa học đang từng bước nối lại sợi dây liên kết ấy. Để một người lính sau hơn nửa thế kỷ hy sinh có thể trở về với gia đình bằng chính cái tên cha mẹ đã đặt cho mình. Đó là ý nghĩa nhân văn sâu sắc nhất của hành trình đi tìm danh tính những người đã ngã xuống vì Tổ quốc.
