Iran đang xuất khẩu chưa tới 1/6 lượng dầu so với trước khi chiến sự bùng phát.
Xuất khẩu dầu thô của Iran đã giảm xuống mức thấp nhất trong ít nhất sáu năm qua vào tháng 5, khi lệnh phong tỏa hải quân do Mỹ áp đặt đang siết chặt nguồn thu quan trọng nhất của Tehran trong bối cảnh lệnh ngừng bắn mong manh giữa hai nước vẫn được duy trì.
Lệnh phong tỏa các cảng của Iran, được Washington triển khai từ ngày 13/4, là một phần trong nỗ lực của Tổng thống Mỹ Donald Trump nhằm gây sức ép buộc Tehran chấp nhận các điều kiện của Mỹ cho một thỏa thuận hòa bình. Iran đã lên án động thái này là bất hợp pháp và mô tả việc Mỹ bắt giữ các tàu thuyền gần các cảng của nước này là hành động “cướp biển”.
Động thái của Mỹ diễn ra sau khi Iran đóng cửa eo biển Hormuz đối với tàu thuyền của phần lớn các quốc gia sau khi các cuộc tấn công của Mỹ và Israel bắt đầu vào ngày 28/2. Tuyến đường biển hẹp này là lối ra đại dương quan trọng nhất của khu vực Vịnh Ba Tư và thông thường vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu khí toàn cầu.
Sự gián đoạn đã đẩy giá năng lượng thế giới tăng vọt và làm suy giảm nghiêm trọng hoạt động xuất khẩu của các nhà sản xuất dầu lớn trong khu vực như Arab Saudi, Kuwait, Iraq và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE).
Tuy nhiên, trong giai đoạn đó, Iran vẫn phần lớn duy trì được hoạt động xuất khẩu dầu của riêng mình. Khi các đối thủ cạnh tranh gặp khó khăn trong việc vận chuyển hàng hóa qua eo biển Hormuz, xuất khẩu dầu của Iran vẫn duy trì ở mức cao trong tháng 3 và một phần tháng 4, đồng thời giá dầu tăng mạnh cũng giúp doanh thu của nước này gia tăng.
Dữ liệu mới cho thấy tình hình đã thay đổi đáng kể kể từ khi Mỹ bắt đầu áp đặt phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran.
Xuất khẩu dầu qua eo biển Hormuz chiếm khoảng 80% tổng kim ngạch xuất khẩu của Iran. Dữ liệu vận tải biển mới nhất cho thấy lệnh phong tỏa đã làm giảm mạnh lượng dầu thô mà Tehran có thể bán ra nước ngoài, đặc biệt là sang Trung Quốc - khách hàng lớn nhất của nước này.
Các nhà phân tích cho rằng lệnh phong tỏa hiện đang bắt đầu tạo ra sức ép tài chính lớn đối với nền kinh tế Iran, làm dấy lên câu hỏi về khả năng duy trì cuộc chiến trong thời gian dài của Tehran.
Xuất khẩu dầu của Iran bị ảnh hưởng như thế nào?
Theo dữ liệu từ công ty phân tích thương mại Kpler, xuất khẩu dầu thô và khí ngưng tụ của Iran đã giảm từ gần 2 triệu thùng/ngày xuống dưới 300.000 thùng/ngày trong tháng 5. Kpler sử dụng dữ liệu của 40 ngày trước khi lệnh phong tỏa bắt đầu để làm cơ sở so sánh.
Sự sụt giảm mạnh này diễn ra bất chấp việc Iran ban đầu được hưởng lợi từ sự gián đoạn mà chính họ gây ra tại eo biển Hormuz.
Sau khi Tehran đóng cửa tuyến hàng hải chiến lược này, giá dầu và khí đốt toàn cầu đã tăng mạnh. Iran vẫn tiếp tục xuất khẩu dầu của mình qua eo biển Hormuz, trong khi các hạn chế đối với các nước sản xuất dầu khác trong vùng Vịnh khiến giá dầu tiếp tục leo thang.
Trước khi lệnh phong tỏa được áp dụng, xuất khẩu dầu của Iran vẫn duy trì tương đối mạnh trong tháng 3 và phần lớn tháng 4, đồng thời được hưởng lợi từ đà tăng giá dầu do việc đóng cửa eo biển Hormuz đối với phần lớn hoạt động vận tải hàng hải.
Các loại dầu thô của Iran nhìn chung được giao dịch ở mức trên 90 USD/thùng và đôi khi vượt ngưỡng 100 USD/thùng.
Sử dụng mức giá thận trọng là 90 USD/thùng, lượng xuất khẩu 300.000 thùng/ngày sẽ mang lại khoảng 27 triệu USD doanh thu mỗi ngày, tương đương khoảng 837 triệu USD trong toàn bộ tháng 5.
Con số này thấp hơn rất nhiều so với đầu năm.
Trong tháng 3, khi xuất khẩu trung bình đạt 1,84 triệu thùng/ngày, Iran được ước tính thu về khoảng 165,6 triệu USD mỗi ngày, tương đương khoảng 5,13 tỷ USD trong tháng.
Trong tháng 4, xuất khẩu trung bình đạt 1,34 triệu thùng/ngày, tạo ra khoảng 120,6 triệu USD doanh thu mỗi ngày, tương đương khoảng 3,62 tỷ USD trong tháng.
Theo Lloyd’s List, các số liệu này cho thấy doanh thu từ dầu mỏ của Iran trong tháng 5 đã giảm khoảng 84% so với tháng 3, phản ánh tác động kinh tế ngày càng rõ rệt của lệnh phong tỏa.
Nếu Iran kỳ vọng doanh thu hàng tháng duy trì ở quy mô như tháng 3, nước này đã mất khoảng 5,8 tỷ USD trong hai tháng 4 và 5.
Kpler cũng cho biết, mặc dù dữ liệu cho thấy lệnh phong tỏa đã làm giảm mạnh lượng dầu mới rời khỏi Iran, nhưng các số liệu này có thể chưa phản ánh đầy đủ toàn bộ lượng dầu vẫn đến tay khách hàng. Một số lô hàng được cho là đã được chuyển tải giữa các tàu gần Malaysia sau khi rời vùng biển Iran.
Iran vẫn sản xuất dầu?
Hiện tại, câu trả lời là có. Tuy nhiên, Tehran ngày càng buộc phải tích trữ lượng dầu thô mà họ không thể bán được.
“Iran đang tận dụng tối đa năng lực lưu trữ còn lại của mình. Dữ liệu cho thấy lệnh phong tỏa đang phát huy hiệu quả, nhưng sức ép thực sự chỉ xuất hiện khi năng lực lưu trữ bắt đầu cạn kiệt,” ông Marc Ayoub, nhà nghiên cứu và cố vấn về chính sách năng lượng, cho hay.
Phần lớn lượng dầu dự trữ này hiện nằm trên các tàu chở dầu ngoài khơi.
Theo Kpler, khoảng 147 triệu thùng dầu thô và khí ngưng tụ của Iran hiện đang được lưu trữ nổi trên biển. Trong số này, khoảng 67 triệu thùng bị mắc kẹt bên trong khu vực Vịnh Ba Tư và Vịnh Oman, không thể vượt qua tuyến phong tỏa của Mỹ.
Iran ngày càng dựa vào các tàu chở dầu như những kho chứa tạm thời, bơm đầy dầu lên tàu rồi neo đậu ngoài khơi trong khi tìm cách đưa hàng tới khách mua.
Một phần dầu vẫn xuất khẩu được
Khoảng 300.000 thùng dầu mỗi ngày vẫn vượt qua được vòng phong tỏa của Mỹ trong tháng 5. “Một số tàu vẫn vượt qua được các ranh giới hàng hải kể từ khi lệnh phong tỏa bắt đầu,” ông Ayoub cho biết. “Iran đã tìm ra một số cách để vượt qua các hạn chế, đó là lý do xuất khẩu vẫn tiếp diễn, dù ở mức thấp hơn rất nhiều.”
Theo ông Ayoub, tác động tức thời của lệnh phong tỏa không phải là làm ngừng sản xuất dầu mà là làm gián đoạn dòng tiền từ hoạt động bán dầu, đặc biệt là doanh thu từ Trung Quốc - khách hàng lớn nhất của Iran.
“Điều đó gây tổn thương trong dài hạn, nhưng không nhất thiết tạo ra cú sốc kinh tế ngay lập tức,” ông nói.
Iran và Trung Quốc đã dành nhiều năm phát triển các tuyến thương mại trên bộ nhằm giảm sự phụ thuộc vào các điểm nghẽn hàng hải như eo biển Hormuz và eo biển Malacca.
Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng vận tải đường sắt khó có thể trở thành giải pháp thay thế đáng kể cho xuất khẩu dầu của Iran.
Phần lớn các chuyến tàu hàng giữa Trung Quốc và Iran vận chuyển hàng tiêu dùng và hàng công nghiệp, thay vì dầu thô.
Ngoài ra còn có những thách thức lớn về hậu cần. Phần lớn các mỏ dầu của Iran nằm ở phía nam đất nước, trong khi nhiều nhà máy lọc dầu của Trung Quốc xử lý dầu Iran lại tập trung ở vùng duyên hải phía đông, cách xa hàng nghìn km so với các tuyến đường sắt đi qua Trung Á.
Một chuyến tàu chở dầu thông thường chỉ vận chuyển khoảng 60.000 - 70.000 thùng dầu. Với mức giá 90 USD/thùng, lô hàng 70.000 thùng trị giá khoảng 6,3 triệu USD. Trong khi đó, một tàu chở dầu cỡ lớn thông thường có thể vận chuyển hơn 600.000 thùng dầu, còn tàu VLCC (tàu chở dầu thô siêu lớn) có thể chở trên 2 triệu thùng trong một chuyến đi.
Nói cách khác, phải cần tới hàng chục chuyến tàu hỏa mới có thể thay thế khối lượng dầu được vận chuyển bởi chỉ một tàu chở dầu cỡ lớn.
Iran có thể chịu đựng cú sốc kinh tế này không?
Các nhà phân tích cho rằng lệnh phong tỏa thực chất là cuộc cạnh tranh xem bên nào có thể chịu đựng tổn thất kinh tế lâu hơn.
Trong khi doanh thu dầu mỏ sụt giảm có thể dần làm suy yếu khả năng tài trợ cho các hoạt động quân sự và nền kinh tế thời chiến của Iran, cái giá phải trả không chỉ thuộc về Tehran.
Việc eo biển Hormuz tiếp tục bị gián đoạn cũng khiến các nhà sản xuất dầu lớn trong vùng Vịnh không thể xuất khẩu bình thường, góp phần đẩy giá năng lượng toàn cầu lên cao và gây thêm áp lực cho nền kinh tế thế giới, vốn gắn chặt với thị trường Mỹ.
“Sức ép hiện đang bắt đầu xuất hiện tại Iran,” ông Ayoub nhận định. “Câu hỏi là liệu Mỹ có thể chịu đựng được những hệ quả kinh tế rộng lớn hơn trong thời gian đủ dài để sức ép đó phát huy tác dụng như mong muốn hay không.”
Ông nói thêm: “Dù cuối cùng xuất hiện thỏa thuận nào đi nữa, vấn đề cốt lõi vẫn là ai kiểm soát eo biển Hormuz. Hoặc Iran vẫn duy trì được ảnh hưởng đối với tuyến đường này dưới một hình thức nào đó, hoặc cuộc đối đầu sẽ còn kéo dài thêm nhiều tháng nữa.”
Theo Kpler, AJ
