Lần đầu tiên trong lịch sử, Trung Quốc có những nhà toán học được đào tạo từ bậc đại học ngay trong nước giành được Huy chương Fields – giải thưởng danh giá nhất của giới toán học dành cho các nhà khoa học dưới 40 tuổi. Đáng chú ý hơn, nước này không chỉ có một mà tới hai người chiến thắng trong cùng một kỳ trao giải.
Tại Đại hội Toán học Quốc tế (ICM) 2026 diễn ra ở Philadelphia (Mỹ), hai nhà toán học Wang Hong và Deng Yu đã được trao Huy chương Fields cùng với hai nhà toán học khác là John Pardon và Jacob Tsimerman.
Được ví như "Giải Nobel của ngành Toán học", Huy chương Fields được trao từ năm 1936 cho những nhà toán học dưới 40 tuổi có đóng góp mang tính đột phá cho lĩnh vực này. Mặc dù giá trị tiền thưởng không lớn, đây vẫn được xem là danh hiệu cao quý nhất mà một nhà toán học trẻ có thể đạt được.
Đây cũng là lần đầu tiên một công dân Trung Quốc giành được Huy chương Fields, đồng thời đánh dấu cột mốc lần đầu hai nhà toán học từng hoàn thành chương trình đại học tại Trung Quốc đại lục cùng được vinh danh trong một kỳ trao giải.
Thành tích này đưa Trung Quốc trở thành quốc gia thứ năm trên thế giới – sau Mỹ, Pháp, Anh và Nga – có hai chủ nhân Huy chương Fields trong cùng một năm, đồng thời là quốc gia châu Á đầu tiên đạt được dấu mốc này.
Trước đó, chỉ có hai nhà toán học gốc Hoa từng giành Huy chương Fields là Shing-Tung Yau (1982) và Terence Tao (2006), song cả hai đều không mang quốc tịch Trung Quốc tại thời điểm được trao giải. Vì vậy, giới toán học Trung Quốc đã chờ đợi khoảnh khắc này suốt nhiều thập kỷ.
"Tôi vô cùng hạnh phúc", giáo sư Khâu Thành Đồng (Shing-Tung Yau) chia sẻ với truyền thông Trung Quốc. Nhà toán học huyền thoại, người trở về Trung Quốc làm việc toàn thời gian từ năm 2023 để đào tạo thế hệ trẻ, cho biết ông luôn hy vọng sẽ có ít nhất một nhà toán học Trung Quốc giành Huy chương Fields và càng vui hơn khi năm nay có tới hai người được vinh danh.
Điều đáng chú ý là Wang Hong và Deng Yu từng cùng nhập học Đại học Bắc Kinh năm 2007. Sau gần hai thập kỷ, họ cùng đứng trên sân khấu cao nhất của ngành toán học thế giới.
Theo ban tổ chức, Deng Yu được trao giải nhờ những đóng góp đột phá trong lĩnh vực phương trình đạo hàm riêng (partial differential equations), góp phần kết nối các định luật vật lý cơ bản với các phương trình mô tả chuyển động của chất khí và chất lỏng.
Trong khi đó, Wang Hong được vinh danh nhờ những bước tiến lớn trong giải tích điều hòa (harmonic analysis) và lý thuyết đo hình học (geometric measure theory), đặc biệt là việc chứng minh giả thuyết Kakeya ba chiều – một bài toán đã thách thức giới toán học hơn một thế kỷ.
Theo giáo sư Khâu Thành Đồng, công trình của Đặng Vũ đã giải quyết một câu hỏi bắt nguồn từ bài toán thứ sáu trong danh sách 23 bài toán nổi tiếng mà nhà toán học Đức David Hilbert công bố từ năm 1900. Trong khi đó, kết quả của Wang Hong cùng cộng sự được xem là một "cột mốc lịch sử" đối với toán học hiện đại.
Wang Hong: Chinh phục giả thuyết Kakeya ba chiều
Ngay sau lễ trao giải, Wang Hong xuất hiện tại buổi họp báo của Đại hội Toán học Quốc tế với tâm trạng đầy xúc động. Bà cho biết Huy chương Fields không chỉ là sự ghi nhận dành cho cá nhân mình mà còn là thành quả của nhiều năm hợp tác nghiên cứu với các đồng nghiệp.
Nữ giáo sư nhớ lại lần đầu biết đến Huy chương Fields khi còn học trung học. Năm 2006, bà đọc trên một tạp chí toán học về việc nhà toán học gốc Hoa Terence Tao trở thành chủ nhân trẻ tuổi của giải thưởng danh giá này.
"Khi ấy tôi đã rất phấn khích. Hôm nay cảm giác ấy lại quay trở lại, nhưng theo một cách hoàn toàn khác", bà Wang chia sẻ.
Sinh năm 1991 tại Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây, Wang Hong được xem là thần đồng toán học từ rất sớm. Năm mới 16 tuổi, bà trúng tuyển Đại học Bắc Kinh – một trong những ngôi trường danh giá nhất Trung Quốc. Ban đầu, bà theo học ngành Khoa học Trái đất và Không gian, nhưng chỉ sau một năm đã quyết định chuyển sang chương trình đào tạo toán học vốn nổi tiếng có tỷ lệ cạnh tranh rất cao.
Năm 2011, sau khi tốt nghiệp cử nhân, Wang sang Pháp học tại trường École Polytechnique và Đại học Paris-Sud, đồng thời hoàn thành cả bằng kỹ sư lẫn bằng thạc sĩ toán học.
Con đường nghiên cứu sau đó đưa bà đến Mỹ, nơi bà theo học tiến sĩ tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) dưới sự hướng dẫn của giáo sư Larry Guth – nhà toán học nổi tiếng từng đoạt giải New Horizons in Mathematics nhờ giải quyết nhiều bài toán tồn tại hàng chục năm.
Sau khi bảo vệ thành công luận án tiến sĩ năm 2019, Wang Hong làm nghiên cứu sau tiến sĩ tại Viện Nghiên cứu Cao cấp (Institute for Advanced Study - IAS) ở bang New Jersey trước khi giảng dạy tại Đại học California, Los Angeles (UCLA).
Hiện nay, bà đồng thời là giáo sư tại Viện Courant thuộc Đại học New York (NYU) và giáo sư thường trực của Viện Nghiên cứu Khoa học Cao cấp Pháp (IHES) – một trong những trung tâm nghiên cứu toán học danh tiếng nhất thế giới.
Tên tuổi của bà được biết đến rộng rãi nhờ các công trình trong lĩnh vực giải tích điều hòa và lý thuyết đo hình học.
Bước ngoặt lớn nhất đến vào năm 2025 khi bà cùng cộng sự Joshua Zahl công bố công trình dài 127 trang chứng minh thành công giả thuyết Kakeya ba chiều – bài toán đã khiến giới toán học đau đầu suốt hơn một thế kỷ.
Giả thuyết Kakeya nghiên cứu cách một đoạn thẳng có thể xoay đủ mọi hướng trong một không gian với diện tích hoặc thể tích nhỏ nhất. Nghe có vẻ thuần túy lý thuyết, nhưng bài toán này lại có mối liên hệ sâu sắc với nhiều lĩnh vực như phân tích Fourier, xử lý tín hiệu, truyền thông vô tuyến, radar, viễn thám và cả khoa học dữ liệu.
Giới chuyên môn đánh giá lời giải của Wang và Joshua Zahl không chỉ khép lại một bài toán kinh điển mà còn mở ra một khuôn khổ phân tích hoàn toàn mới cho nhiều hướng nghiên cứu hiện đại.
Nhờ công trình này, Wang Hong trước đó đã được trao Giải Salem và Clay Research Award – hai giải thưởng uy tín trong lĩnh vực toán học.
Với Huy chương Fields 2026, bà trở thành người phụ nữ thứ ba trong lịch sử giành được danh hiệu cao quý này, sau Maryam Mirzakhani và Maryna Viazovska.
Deng Yu: Chinh phục bài toán thứ sáu của Hilbert
Nếu Wang Hong gây tiếng vang với việc giải quyết giả thuyết Kakeya ba chiều, thì Deng Yu được cộng đồng toán học quốc tế đánh giá là người tạo nên bước đột phá trong lĩnh vực phương trình đạo hàm riêng (Partial Differential Equations - PDE) và động lực học chất lưu – nền tảng toán học mô tả cách khí, chất lỏng và nhiều hệ vật lý vận động.
Trong buổi họp báo sau lễ trao giải, Deng Yu thừa nhận việc trở thành chủ nhân Huy chương Fields vẫn khiến ông có cảm giác "khó tin".
Ông kể rằng vào tháng 1 năm nay, khi đang đọc tiểu thuyết, bất ngờ nhận được email từ Chủ tịch Liên đoàn Toán học Quốc tế (IMU) đề nghị sắp xếp một cuộc họp trực tuyến qua Zoom.
"Lúc đó tôi cũng đoán được chuyện gì sắp xảy ra, vì tôi biết những người nhận giải Fields thường được liên hệ vào thời điểm này. Nghĩ vậy rồi tôi... tiếp tục đọc nốt cuốn tiểu thuyết", ông cười chia sẻ.
Sinh năm 1989 tại Thâm Quyến, Deng Yu sớm bộc lộ năng khiếu toán học đặc biệt.
Năm 2006, ông giành Huy chương Vàng Olympic Toán học Trung Quốc với số điểm tuyệt đối, trước khi tiếp tục giành Huy chương Vàng Olympic Toán học Quốc tế (IMO) cùng năm.
Thành tích xuất sắc giúp ông được tuyển thẳng vào Đại học Bắc Kinh năm 2007 mà không phải trải qua kỳ thi tuyển sinh.
Tuy nhiên, chỉ 2 năm sau, Deng Yu chuyển sang học tại MIT và hoàn thành chương trình cử nhân toán học vào năm 2011.
Sau đó, ông tiếp tục theo học tiến sĩ tại Đại học Princeton dưới sự hướng dẫn của giáo sư Alexandru Ionescu, một chuyên gia hàng đầu về phương trình đạo hàm riêng và động lực học phi tuyến.
Sau khi bảo vệ luận án năm 2015, Deng Yu làm nghiên cứu sau tiến sĩ tại Viện Courant của Đại học New York, rồi giảng dạy tại Đại học Nam California (USC).
Đến năm 2024, ông được bổ nhiệm làm giáo sư tại Đại học Chicago, một trong những trung tâm nghiên cứu toán học hàng đầu thế giới.
Trong nhiều năm, Deng Yu tập trung nghiên cứu các phương trình mô tả chuyển động của chất khí, chất lỏng và những hệ vật lý phức tạp.
Đây là lĩnh vực có vai trò nền tảng đối với hàng loạt ngành khoa học, từ khí tượng học, hàng không, cơ học chất lưu cho tới vật lý plasma và thiên văn học.
Điểm nhấn lớn nhất trong sự nghiệp của ông đến vào năm 2025. Cùng với hai cộng sự Zaher Hani và Xiao Ma, Deng Yu đã giải được một phiên bản quan trọng của Bài toán thứ sáu của Hilbert – một trong 23 bài toán nổi tiếng nhất lịch sử toán học do nhà toán học Đức David Hilbert công bố tại Paris năm 1900.
Hilbert đặt ra yêu cầu xây dựng một nền tảng toán học chặt chẽ để kết nối các định luật vi mô của cơ học với các mô hình vật lý vĩ mô mô tả chất khí và chất lỏng.
Trong hơn một thế kỷ, đây được xem là một trong những mục tiêu khó khăn nhất của toán học hiện đại.
Công trình của Deng Yu đã chứng minh được mối liên hệ giữa các mô hình vi mô và các phương trình động lực học chất lưu trong một phạm vi quan trọng, mở ra hướng tiếp cận mới đối với bài toán mà nhiều thế hệ nhà toán học theo đuổi.
Ngay khi kết quả được công bố, giáo sư Alexandru Ionescu – người hướng dẫn tiến sĩ của Deng Yu – đã nhận định đây là công trình "gần như chắc chắn sẽ giành Huy chương Fields".
Dự đoán ấy cuối cùng đã trở thành hiện thực.
Trước giải thưởng Fields, Deng Yu cũng từng nhận Sloan Research Fellowship năm 2021 – giải thưởng dành cho các nhà khoa học trẻ xuất sắc nhất tại Mỹ và Canada.
Giới chuyên môn đánh giá thành công của Deng Yu không chỉ nằm ở việc giải quyết một bài toán khó, mà còn mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới trong vật lý toán học và khoa học tính toán.
Việc ông và Wang Hong cùng được trao Huy chương Fields trong một năm được xem là dấu mốc cho thấy một thế hệ nhà toán học mới của Trung Quốc đã thực sự bước lên vị trí hàng đầu của thế giới.
Trung Quốc thu hẹp khoảng cách với các cường quốc toán học
Chiến thắng của Wang Hong và Deng Yu không chỉ là thành công của hai cá nhân, mà còn được giới chuyên môn xem là minh chứng rõ nét cho sự vươn lên mạnh mẽ của nền toán học Trung Quốc trong nhiều thập kỷ qua.
Nhận định với National Business Daily, nhà toán học Lin Huaxin cho biết chỉ riêng tại Đại hội Toán học Quốc tế (ICM) 2026, đã có 12 diễn giả được mời từng tốt nghiệp Đại học Bắc Kinh ở bậc đại học.
"Điều đó cho thấy trình độ toán học của Đại học Bắc Kinh đã tăng lên ít nhất một bậc trong khoảng ba đến bốn thập kỷ qua", ông nói.
Theo ông, Mỹ vẫn là quốc gia dẫn đầu thế giới về nghiên cứu toán học, nhưng khoảng cách giữa hai nước đang dần được thu hẹp.
Một trong những tín hiệu rõ ràng nhất là Trung Quốc không còn chỉ đào tạo nhân tài rồi để họ làm việc ở nước ngoài, mà đang ngày càng thu hút các nhà toán học quốc tế trở lại nghiên cứu và giảng dạy.
Bản thân ông Lin cũng là một ví dụ. Cuối năm 2024, ông từ bỏ vị trí giáo sư có biên chế lâu dài tại Đại học Oregon (Mỹ) để trở về Trung Quốc làm việc toàn thời gian tại Viện Toán học và Khoa học Liên ngành Thượng Hải.
Trong khi đó, Joshua Zahl – cộng sự của Wang Hong trong công trình giải giả thuyết Kakeya ba chiều – cũng nhận lời mời của nhà toán học Guo Shaoming để gia nhập Viện Toán học Chern thuộc Đại học Nam Khai từ năm ngoái.
Sự dịch chuyển của các nhà khoa học quốc tế phản ánh chiến lược dài hạn mà Trung Quốc theo đuổi nhiều năm qua: đầu tư mạnh vào nghiên cứu cơ bản, xây dựng các trung tâm toán học đẳng cấp quốc tế và tạo điều kiện để các nhà khoa học trẻ phát triển sự nghiệp ngay trong nước.
Giáo sư Shing-Tung Yau cho rằng đây mới chỉ là bước khởi đầu. Theo ông, dù hai chủ nhân Huy chương Fields năm nay đều từng học đại học tại Trung Quốc, phần lớn quá trình nghiên cứu đỉnh cao của họ vẫn diễn ra ở Mỹ và châu Âu.
"Mục tiêu tiếp theo là đào tạo những nhà toán học được học tập, nghiên cứu và tạo ra các công trình quan trọng nhất ngay tại Trung Quốc", ông nhấn mạnh.
Đối với giới khoa học Trung Quốc, Huy chương Fields 2026 không chỉ là hai tấm huy chương, mà còn là lời khẳng định rằng những khoản đầu tư kéo dài nhiều thập kỷ vào giáo dục, nghiên cứu cơ bản và đào tạo nhân tài đã bắt đầu mang lại thành quả trên sân khấu khoa học danh giá nhất thế giới.
Theo Xinhua,SCMP
