Bên dưới những hang muối ngoằn ngoèo và rừng ngập mặn xanh ngọc của đảo Qeshm ở eo biển Hormuz, một loại “kiến trúc” hoàn toàn khác đang ẩn mình.
Nếu trước đây du khách đổ về “bảo tàng địa chất ngoài trời” này để chiêm ngưỡng những cấu trúc đá kỳ ảo, thì giờ đây ánh nhìn của thế giới lại dồn vào những gì nằm dưới lớp san hô: các “thành phố tên lửa ngầm” của Iran.
Khi cuộc chiến Mỹ–Israel nhằm vào Iran bùng nổ, Qeshm đã chuyển mình từ thiên đường du lịch và khu thương mại tự do thành pháo đài tiền tuyến – đồng thời là mục tiêu chiến lược hàng đầu đối với lực lượng Thủy quân Lục chiến Mỹ đang được triển khai tới khu vực eo biển.
Với diện tích khoảng 1.445 km², hòn đảo này gần như kiểm soát cửa ngõ eo biển từ phía Vịnh, đóng vai trò như “nút chai” của tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng nhất thế giới.
Hiện nay, khoảng 148.000 cư dân trên đảo – chủ yếu là người Hồi giáo dòng Sunni nói phương ngữ Bandari – đang sống giữa giao điểm của vẻ đẹp tự nhiên cổ xưa và căng thẳng quân sự hiện đại. Cuộc sống của họ vẫn gắn liền với biển, được tôn vinh mỗi năm trong lễ hội Nowruz Sayyadi – Tết của ngư dân, khi mọi hoạt động đánh bắt đều dừng lại để tri ân đại dương.
Tuy nhiên, ngày 7/3 – một tuần sau khi chiến sự nổ ra – các cuộc không kích của Mỹ đã nhắm vào một nhà máy khử mặn quan trọng trên đảo. Đòn tấn công mà Tehran gọi là “tội ác trắng trợn” nhằm vào dân thường đã khiến nguồn nước ngọt của 30 ngôi làng xung quanh bị cắt đứt.
Đáp trả nhanh chóng, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã tấn công lực lượng Mỹ tại căn cứ Juffair ở Bahrain, cho rằng cuộc không kích vào Qeshm xuất phát từ một quốc gia vùng Vịnh lân cận.
Dưới đây là những gì đã biết về tầm quan trọng chiến lược và lịch sử của hòn đảo này.
"Thành phố tên lửa” – pháo đài giữa eo biển
Ngày nay, diện mạo công nghiệp hiện đại của hòn đảo – được củng cố bởi vị thế khu thương mại tự do từ năm 1989 – đang bị lu mờ bởi vai trò như một “tàu sân bay không thể bị đánh chìm” của Iran.
Nằm cách thành phố cảng Bandar Abbas chỉ 22 km, Qeshm kiểm soát eo Clarence (còn gọi là Kuran) và là nền tảng chính cho sức mạnh hải quân “bất đối xứng” của Iran, theo các nhà phân tích.
Dù số lượng tàu tấn công nhanh và các trận địa ven biển của Iran ẩn trong mê cung ngầm dưới đảo vẫn là bí mật quân sự, mục tiêu chiến lược của chúng là rõ ràng. Chuẩn tướng nghỉ hưu người Lebanon Hassan Jouni nói với hãng Al Jazeera rằng đảo Qeshm chứa “năng lực tấn công mạnh mẽ” trong một “thành phố tên lửa” ngầm, được thiết kế để kiểm soát hoặc thậm chí đóng cửa eo biển Hormuz.
Và điều đó đã thực sự xảy ra. Giao thông hàng hải qua eo biển gần như bị tê liệt tuần trước khi Iran đe dọa tấn công các tàu cố gắng đi qua.
Hiện chỉ có một số ít tàu chở dầu và khí đốt thiết yếu được phép di chuyển, trong bối cảnh các quốc gia chạy đua đàm phán với Iran, còn chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump tìm cách lập liên minh hải quân để mở lại tuyến đường này bằng vũ lực.
Khi Qeshm trở thành tâm điểm của cuộc chiến năng lượng thế kỷ 21, những hang muối tĩnh lặng và đền thờ cổ xưa của nó nhắc nhở rằng các đế chế từng đi qua – từ Bồ Đào Nha đến Anh – đều đã suy tàn, trong khi “pháo đài địa chất” này vẫn đứng vững giữa dòng chảy lịch sử đầy biến động.
Hòn đảo mang nhiều cái tên
Được người Arab gọi là Jazira-al-Ṭawila (Đảo Dài), Qeshm mang trong mình dấu ấn của nhiều đế chế.
Theo trang Encyclopaedia Iranica, nhà thám hiểm Hy Lạp Nearchus từng gọi nơi đây là Oaracta và ghi nhận lăng mộ huyền thoại Erythras – người đặt tên cho Biển Erythraean. Đến thế kỷ 9, các nhà địa lý Hồi giáo gọi đảo là Abarkawan, sau này được dân gian biến thành Jazira-ye Gavan – “Đảo Bò”.
Tầm quan trọng chiến lược của đảo lớn đến mức năm 1301, các nhà cai trị Hormuz đã chuyển toàn bộ triều đình tới đây để tránh các cuộc tấn công của người Tartar. Trong nhiều thế kỷ, Qeshm đóng vai trò như “thùng nước” của khu vực, cung cấp nước ngọt cho vương quốc Hormuz khô hạn.
Sự giàu có của đảo nổi tiếng đến mức vào năm 1552, chỉ huy Ottoman Piri Reis đã tấn công và cướp bóc nó, gọi đây là “chiến lợi phẩm giàu có nhất thế giới”.
Lịch sử thuộc địa của đảo cũng đầy biến động.
Người Bồ Đào Nha xây dựng một pháo đài đá lớn tại đây năm 1621. Một năm sau, liên quân Ba Tư – Anh đánh bật họ khỏi pháo đài trong trận chiến khiến nhà thám hiểm Bắc Cực nổi tiếng William Baffin thiệt mạng.
Đến thế kỷ 19, Anh lập căn cứ hải quân tại Basidu, hoạt động đến năm 1863. Phải đến năm 1935, trạm tiếp nhiên liệu của Anh mới bị đóng cửa theo yêu cầu của Shah Reza Pahlavi.
“Bảo tàng” bị tấn công
Ngoài các tháp canh quân sự và hầm chứa ngầm của IRGC, Qeshm vẫn là một trong những khu vực đa dạng sinh thái nhất Trung Đông. Nơi đây có rừng ngập mặn Hara – môi trường sinh sản quan trọng của chim di cư – và Công viên địa chất Qeshm, công viên đầu tiên trong khu vực được UNESCO công nhận vào năm 2006.
Cảnh quan trên đảo bao gồm:
• Thung lũng Sao: mạng lưới hẻm núi và cột đá hình thành qua hàng thiên niên kỷ xói mòn, gắn với truyền thuyết về một ngôi sao rơi xuống mặt đất.
• Hang muối Namakdan: một trong những hang muối dài nhất thế giới, kéo dài hơn 6 km, chứa những tinh thể muối tinh khiết có tuổi đời hàng trăm triệu năm.
• Hẻm núi Chahkooh: hành lang đá vôi và muối hẹp, nơi các vách đá dựng đứng tạo nên “thánh đường tự nhiên” bằng đá.
Theo AJ
