Đà Nẵng làm gì để phát triển kinh tế không gian tầm thấp?

Không gian tầm thấp – nguồn lực phát triển mới

Sáng 8/9, UBND thành phố Đà Nẵng tổ chức Hội thảo khoa học xây dựng Đề án “Thí điểm phát triển kinh tế không gian tầm thấp trên địa bàn thành phố đến năm 2030”. Sự kiện quy tụ đại diện các bộ, ngành Trung ương, nhà quản lý, chuyên gia, nhà khoa học và doanh nghiệp, tập trung làm rõ cách tiếp cận mới để biến không gian tầm thấp thành động lực tăng trưởng thực chất.

Phát biểu khai mạc, Phó Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng Hồ Quang Bửu nhấn mạnh không gian tầm thấp cần được tiếp cận như một không gian phát triển kinh tế - xã hội mới, với sự kết hợp đồng bộ giữa hạ tầng, công nghệ và chính sách. Bài toán đặt ra không chỉ là đưa UAV vào khai thác trong một số lĩnh vực riêng lẻ, mà phải hình thành hệ sinh thái có sự tham gia của Nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và các chủ thể công nghệ.

Đề án xác định không gian dưới 1.000 m là nguồn tài nguyên mới cần được tổ chức khai thác theo chuỗi giá trị từ trung nguồn đến hạ nguồn. Định hướng cốt lõi là xây dựng mô hình “mở có kiểm soát”, vừa tạo điều kiện cho đổi mới sáng tạo, vừa bảo đảm hài hòa giữa phát triển kinh tế với quốc phòng, an ninh và an toàn dữ liệu.

Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) được xác định là công cụ then chốt. Sandbox tạo không gian để doanh nghiệp thử nghiệm công nghệ, đồng thời kiểm soát chặt chẽ rủi ro liên quan đến vùng trời, an toàn hàng không và dữ liệu nhạy cảm. Mô hình “chấp thuận số” (Digital Approval) được đề xuất nhằm tự động hóa quy trình quản lý đối với các chuyến bay lặp lại có tần suất cao. Về nguồn lực, mô hình hợp tác công tư (PPP) được xem là phù hợp, trong đó Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế và trở thành “khách hàng mỏ neo” thông qua đặt hàng dịch vụ công, tạo lực kéo ban đầu cho thị trường.

Chấp thuận số – nút thắt pháp lý cần tháo gỡ

Tham luận tại hội thảo, TS Nguyễn Hải Yến, Trường Đại học Luật Hà Nội cho rằng, để kinh tế không gian tầm thấp thực sự vận hành hiệu quả, việc xây dựng cơ chế “Chấp thuận số” đối với hoạt động UAV là yêu cầu then chốt.

Theo chuyên gia, tầm nhìn của sandbox Đà Nẵng là hàng trăm chuyến bay lặp lại mỗi ngày trong lĩnh vực logistics và y tế. Điều này đòi hỏi hệ thống quản lý giao thông bay (UTM) dùng chung phải xử lý theo thời gian thực. Nút thắt lớn nhất hiện nay là: một “nút xanh” tự động trên hệ thống số có đủ giá trị pháp lý để thay thế lệnh cất cánh truyền thống hay không?

TS Nguyễn Hải Yến nhấn mạnh, chấp thuận số không chỉ là giao diện điện tử hay quy trình tự động. Nó phải hội tụ đủ bốn yếu tố: hình thức điện tử, mức độ tự động hóa, hậu quả pháp lý (quyền bắt đầu hoặc tiếp tục chuyến bay) và nguồn thẩm quyền rõ ràng. Hiện nay, thẩm quyền vẫn phân tách thành ba lớp độc lập: UBND thành phố cấp tư cách tham gia sandbox, Bộ Công an quản lý đăng ký phương tiện và người lái, Bộ Quốc phòng cấp phép bay. Việc tích hợp lên một hệ thống số không làm gộp ba thẩm quyền này thành một.

Chuyên gia chỉ ra 3 khoảng trống pháp lý cần tháo gỡ. Thứ nhất là nghịch lý chuyến bay lặp lại: một phép bay dài hạn (360 ngày) chưa được quy định rõ cách áp dụng cho hàng chục chuyến bay cùng điều kiện mỗi ngày. Thứ hai là giá trị pháp lý của “nút xanh” trên UTM – liệu đó chỉ là thông tin, xác nhận kỹ thuật hay lệnh pháp lý cho phép cất cánh. Thứ ba là trách nhiệm khi chuyến bay bị từ chối, cần phân định rõ giữa quyết định hành chính, lỗi của người khai thác và lỗi kỹ thuật của hệ thống.

Từ kinh nghiệm quốc tế (LAANC của Mỹ và U-Space của châu Âu), TS Nguyễn Hải Yến đề xuất Đà Nẵng áp dụng nguyên tắc “Truy nguyên nguồn thẩm quyền”. Công nghệ chỉ thay đổi phương tiện, không thay đổi quyền lực. Mọi quyết định cho phép hay từ chối trên màn hình người lái phải luôn truy được về đúng văn bản và đúng cơ quan có thẩm quyền. Định hướng được kiến nghị là giữ vững nguồn thẩm quyền trong giai đoạn đầu sandbox. Hệ thống UTM đóng vai trò tiếp nhận, kiểm tra điều kiện và luân chuyển hồ sơ cực nhanh, còn những trường hợp vượt ngưỡng tự động hóa phải chuyển sang cơ quan chuyên trách duyệt thủ công.

Lợi thế đặc thù

Đà Nẵng sở hữu cấu trúc không gian đa dạng với khu vực đô thị, ven biển, sông, biển đảo, khu công nghệ cao, cảng biển, sân bay, trung tâm logistics và Khu thương mại tự do. Thành phố đồng thời có vùng đồi núi rộng lớn, rừng và nhiều khu vực khó tiếp cận khi xảy ra thiên tai, sạt lở, lũ quét hay cháy rừng. Những đặc điểm này tạo điều kiện thuận lợi để thử nghiệm các ứng dụng bay tầm thấp trong nhiều lĩnh vực thực tiễn.

Song song đó, Đà Nẵng đang tập trung phát triển khoa học công nghệ, đặc biệt là vi mạch bán dẫn và trí tuệ nhân tạo, cùng chủ trương thử nghiệm có kiểm soát các mô hình mới. Việc xây dựng đề án đã được đưa vào Kế hoạch triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị và được Thủ tướng Chính phủ thống nhất cho phép tại Thông báo số 4392/VPCP-QHĐP ngày 14/5/2026.

Các nhóm lĩnh vực được ưu tiên gồm logistics và giao hàng tầm thấp; y tế, cứu nạn, cứu hộ; nông nghiệp, lâm nghiệp và phòng cháy chữa cháy rừng; giám sát tài nguyên, môi trường và hạ tầng đô thị; du lịch, truyền thông và trình diễn công nghệ. Nhiều bài toán cụ thể được đặt ra như vận chuyển y tế khẩn cấp, giao hàng hỏa tốc đến khu vực đảo, giám sát và bảo vệ rừng, ứng phó thiên tai, định danh vùng gỗ rừng trồng đáp ứng quy định chống phá rừng.

Trong giai đoạn thí điểm 18 tháng (cuối 2026 – đầu 2028), thành phố đặt mục tiêu triển khai ít nhất 3 dịch vụ bay tầm thấp, thu hút 5 doanh nghiệp tham gia bay và 10 doanh nghiệp tham gia chuỗi giá trị. Các hoạt động thí điểm hướng tới giảm trung bình 40% thời gian và 30% chi phí vận chuyển. Bốn khu vực được đề xuất làm không gian thử nghiệm gồm phường Sơn Trà, Ngũ Hành Sơn, Tam Kỳ và xã Tiên Phước.

Phân tích cơ hội cho Đà Nẵng, PGS.TS Phạm Thị Thanh Xuân (Đại học Quốc gia TP.HCM) và ThS Huỳnh Thị Hồng Nhung (Sở Khoa học và Công nghệ Tây Ninh) cho rằng, sau khi mở rộng địa giới hành chính, Đà Nẵng phải quản lý đồng thời 5 không gian khác biệt gồm rừng núi phía Tây, biển – hải đảo, đô thị lõi, vùng nguyên liệu và hồ thủy điện. Phương thức kiểm tra thủ công đã tới giới hạn.

“Chính vì vậy, phương tiện không người lái cần được xem như công cụ quản trị chứ không phải hạng mục mua sắm thiết bị”, PGS.TS Phạm Thị Thanh Xuân nhấn mạnh. Bà đề xuất bộ tiêu chí sàng lọc gồm bốn câu hỏi áp dụng tuần tự: tính cấp thiết (không hành động thì mất gì?); vai trò của Nhà nước (thị trường có tự giải quyết được không?); năng lực công nghệ (mua thiết bị hay tạo năng lực trong nước?); và kiểm soát rủi ro (điều kiện phủ quyết về an toàn bay, an ninh dữ liệu và an ninh mạng).

Trên cơ sở đó, các bài toán được phân thành ba nhóm theo tính chất kinh tế của dịch vụ. Nhóm 1 – Nhà nước là khách hàng duy nhất (giám sát rừng, cháy rừng, sạt lở; cảnh báo thiên tai; cứu hộ cứu nạn). Nhóm 2 – Nhà nước là khách hàng đầu tiên (định danh vùng gỗ – cao su đáp ứng EUDR; bảo vệ dược liệu quý; giám sát cảng Liên Chiểu). Nhóm 3 – Thị trường tự vận hành (phun thuốc bảo vệ thực vật, trình diễn ánh sáng). Kết quả đối chiếu cho thấy chỉ khoảng một phần ba danh mục thuộc nhóm Nhà nước phải chi trả lâu dài. Phần lớn giá trị kinh tế nằm ở nhóm Nhà nước tạo đơn hàng đầu tiên rồi chuyển giao cho thị trường.

Từ thí điểm đến trung tâm nghiên cứu, sản xuất UAV khu vực

Theo Đề án, từ năm 2028, Đà Nẵng hướng tới mở rộng hoạt động và hình thành hệ sinh thái kinh tế không gian tầm thấp. Thành phố chuẩn bị triển khai khu nghiên cứu, sản xuất, đào tạo, huấn luyện và thử nghiệm UAV khu vực miền Trung, gắn với phát triển vi mạch bán dẫn và trí tuệ nhân tạo, phục vụ cả mục tiêu phát triển kinh tế lẫn bảo đảm an ninh, quốc phòng.

Đến năm 2029, thành phố đặt mục tiêu hình thành hệ sinh thái nghiên cứu, đào tạo, sản xuất, thử nghiệm và ứng dụng UAV trên địa bàn. Tầm nhìn đến năm 2030 là trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo, nghiên cứu và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao về kinh tế không gian tầm thấp của khu vực miền Trung, với hệ sinh thái toàn diện theo hướng an toàn, hiệu quả và bền vững.

Đề án sẽ được đánh giá theo từng giai đoạn: sau 6 tháng sơ kết giai đoạn đầu về kết quả triển khai và quy trình vận hành an toàn; sau 12 tháng đánh giá tính khả thi của các dịch vụ và hiệu quả kinh tế - xã hội; sau 18 tháng tổng kết toàn diện làm cơ sở kiến nghị hoàn thiện chính sách và triển khai chính thức.

Sở Khoa học và Công nghệ được giao làm đầu mối rà soát các dịch vụ ưu tiên, xác định mô hình phân bổ đầu tư công – tư và thúc đẩy sự tham gia của doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học. Chính quyền thành phố định hướng đóng vai trò kiến tạo và trở thành “khách hàng đầu tiên” thông qua cơ chế đặt hàng dịch vụ công.

Với cách tiếp cận hệ sinh thái đồng bộ, Đà Nẵng không chỉ thí điểm các dịch vụ bay tầm thấp mà còn hướng tới làm chủ công nghệ, tạo động lực tăng trưởng mới và khẳng định vị thế trung tâm đổi mới sáng tạo của khu vực trong lĩnh vực kinh tế không gian tầm thấp.