Iran muốn Mỹ giải phóng các tài sản bị phong tỏa của mình như một phần trong các cuộc đàm phán. Số tiền này có thể giúp quốc gia này tái thiết nền kinh tế bị tàn phá nặng nề.
Khi động lực cho vòng đàm phán thứ hai giữa Mỹ và Iran nhằm chấm dứt chiến tranh đang gia tăng, một vấn đề trung tâm đã nổi lên như điểm bất đồng chính: các tài sản bị phong tỏa của Tehran tại nước ngoài.
Nền kinh tế Iran đã suy yếu trong nhiều năm do các lệnh trừng phạt do Mỹ và các nước khác áp đặt. Những biện pháp này bắt đầu từ năm 1979, ban đầu liên quan đến vụ bắt giữ con tin Mỹ tại Đại sứ quán Mỹ ở Tehran sau cuộc Cách mạng Hồi giáo, và sau đó được mở rộng do chương trình hạt nhân và tên lửa đạn đạo của Iran. Các lệnh trừng phạt đã hạn chế khả năng tiếp cận tài sản của Iran, bao gồm nguồn thu từ xuất khẩu dầu mỏ bị đóng băng tại các ngân hàng nước ngoài.
Ngày 10/4, trước khi vòng đàm phán ngừng bắn đầu tiên bắt đầu tại Pakistan, Chủ tịch Quốc hội Iran, ông Mohammad Bagher Ghalibaf, viết trên mạng xã hội X rằng các tài sản bị phong tỏa của Iran (tức doanh thu bị giữ tại ngân hàng nước ngoài) phải được giải phóng trước khi bất kỳ cuộc đàm phán nào có thể bắt đầu.
Một ngày sau, tại các cuộc đàm phán ở Islamabad, xuất hiện một số thông tin cho rằng Washington đã đồng ý giải phóng ít nhất một phần tài sản của Iran ở nước ngoài. Tuy nhiên, chính phủ Mỹ nhanh chóng bác bỏ các thông tin này, khẳng định rằng các tài sản vẫn bị đóng băng.
Khi các cuộc đàm phán dự kiến nối lại trong những ngày tới, trước thời điểm lệnh ngừng bắn Mỹ – Iran hết hạn vào rạng sáng 22/4 tại Trung Đông, căng thẳng này được dự báo sẽ tiếp tục bùng lên.
Nhưng có bao nhiêu tài sản của Iran đang bị phong tỏa, vì sao Tehran không thể tiếp cận, các khoản tiền này đang ở đâu, và vì sao chúng lại quan trọng đối với Iran?
Quy mô tài sản bị phong tỏa là bao nhiêu?
Mặc dù con số chính xác chưa rõ ràng, các báo cáo chính thức của Iran và các chuyên gia ước tính tổng tài sản bị phong tỏa ở nước ngoài của Iran vượt 100 tỷ USD.
Ông Frederic Schneider, nghiên cứu viên cao cấp không thường trú tại Middle East Council on Global Affairs, nói với Al Jazeera rằng số tài sản này tương đương khoảng gấp ba lần doanh thu hàng năm của Iran từ xuất khẩu năng lượng.
“Đây là một con số rất lớn, đặc biệt đối với một xã hội đã chịu đựng hàng thập kỷ trừng phạt do Mỹ dẫn đầu”, ông nói.
Tuy nhiên, ông cũng cho rằng chưa rõ liệu Mỹ – ngay cả khi giải phóng tài sản – có đặt điều kiện về cách sử dụng số tiền này hay không.
“Iran rõ ràng rất cần số tài sản này, nhưng với lịch sử trừng phạt đầy biến động và việc phía Mỹ thiếu chuyên gia để đàm phán chi tiết, Iran vẫn hoài nghi”, ông nói thêm.
Ông Jacob Lew, Bộ trưởng Tài chính Mỹ dưới thời cựu Tổng thống Barack Obama, từng nói vào năm 2016 rằng Iran sẽ không thể tiếp cận toàn bộ tài sản bị phong tỏa ở nước ngoài ngay cả khi các lệnh trừng phạt được dỡ bỏ hoàn toàn. Khi đó, Iran đã đạt được thỏa thuận hạt nhân với các cường quốc, đồng ý hạn chế chương trình hạt nhân để đổi lấy việc nới lỏng trừng phạt.
Ông Lew cho biết trên thực tế, Iran có thể chỉ tiếp cận được khoảng một nửa số tài sản, do phần còn lại đã được cam kết cho các khoản đầu tư hoặc trả nợ trước đó.
Hiện nay, yêu cầu chính của Tehran trong các cuộc đàm phán ngừng bắn là giải phóng ít nhất 6 tỷ USD tài sản bị phong tỏa như một biện pháp xây dựng lòng tin.
Tài sản bị phong tỏa là gì?
Khi tiền, tài sản hoặc chứng khoán của một cá nhân, công ty hoặc ngân hàng trung ương của một quốc gia bị giữ lại tạm thời bởi chính quyền nước khác hoặc một tổ chức quốc tế, đó được gọi là đóng băng tài sản.
Điều này hạn chế khả năng sử dụng hoặc chuyển nhượng tài sản do các lệnh trừng phạt, quyết định của tòa án hoặc quy định pháp lý.
Tài sản có thể bị đóng băng bởi tòa án, quốc gia khác, tổ chức quốc tế hoặc ngân hàng. Về mặt chính thức, các quốc gia cho rằng việc đóng băng tài sản nhằm xử lý các cáo buộc như tội phạm, rửa tiền hoặc vi phạm luật quốc tế.
Tuy nhiên, các nhà phê bình cho rằng biện pháp này được áp dụng có chọn lọc nhằm vào các đối thủ của phương Tây. Trong khi đó, Israel – quốc gia bị cáo buộc vi phạm nhân quyền và tiến hành các cuộc chiến phi pháp – lại không bị đóng băng tài sản ở nước ngoài.
Ngược lại, Iran, Nga, Triều Tiên, Libya, Venezuela và Cuba là những quốc gia có tài sản bị đóng băng bởi các chính phủ nước ngoài.
Vì sao Iran có tài sản bị phong tỏa?
Theo hồ sơ của chính phủ Mỹ, việc đóng băng tài sản lần đầu diễn ra vào tháng 11/1979, khi Tổng thống Jimmy Carter tuyên bố Iran là “mối đe dọa bất thường và nghiêm trọng đối với an ninh quốc gia, chính sách đối ngoại và kinh tế của Mỹ”.
Thời điểm đó, các sinh viên Iran đang giam giữ 66 công dân Mỹ tại đại sứ quán Mỹ ở Tehran.
Bộ trưởng Tài chính Mỹ khi đó, ông William Miller, cho biết tổng tài sản thanh khoản của Iran vào thời điểm đó dưới 6 tỷ USD, trong đó có 1,3 tỷ USD trái phiếu kho bạc do Cục Dự trữ Liên bang New York nắm giữ.
Năm 1981, Hiệp định Algiers – do Algeria làm trung gian – đã giúp Mỹ giải phóng một phần lớn tài sản này, đổi lại việc Iran trả tự do cho 52 con tin còn lại.
Tuy nhiên, trong những năm tiếp theo, quan hệ Mỹ – Iran tiếp tục xấu đi, đặc biệt do lo ngại của Washington về chương trình hạt nhân của Tehran.
Iran luôn khẳng định chương trình làm giàu uranium của mình chỉ phục vụ mục đích dân sự, nhưng Mỹ và Israel nhiều lần cáo buộc nước này phát triển vũ khí hạt nhân.
Năm 2015, Iran ký thỏa thuận hạt nhân JCPOA với các cường quốc, đổi lại việc được dỡ bỏ trừng phạt và tiếp cận phần lớn tài sản bị phong tỏa.
Nhưng năm 2018, trong nhiệm kỳ đầu, Tổng thống Donald Trump rút Mỹ khỏi thỏa thuận này và tái áp đặt trừng phạt, khiến tài sản của Iran lại bị đóng băng.
Năm 2023, Mỹ và Iran đạt thỏa thuận trao đổi tù nhân, theo đó Tehran trả tự do cho 5 công dân Mỹ gốc Iran, đổi lại Mỹ cho phép Iran tiếp cận 6 tỷ USD bị đóng băng tại Hàn Quốc. Số tiền này sau đó được chuyển sang Qatar giám sát.
Tuy nhiên, năm sau đó, Tổng thống Joe Biden áp đặt các lệnh trừng phạt mới sau khi Iran tấn công Israel bằng tên lửa và UAV, khiến Iran lại mất quyền tiếp cận số tiền này tại Doha.
Ngoài Mỹ, Liên minh châu Âu cũng đóng băng một phần tài sản của ngân hàng trung ương Iran do các cáo buộc vi phạm nhân quyền, khủng bố và liên quan đến chương trình hạt nhân.
Những quốc gia nào đang giữ tài sản của Iran?
Tài sản bị phong tỏa của Iran nằm tại nhiều quốc gia.
Theo truyền thông Iran, Nhật Bản nắm khoảng 1,5 tỷ USD, Iraq khoảng 6 tỷ USD, Trung Quốc ít nhất 20 tỷ USD và Ấn Độ khoảng 7 tỷ USD. Mỹ trực tiếp giữ khoảng 2 tỷ USD, trong khi các nước châu Âu như Luxembourg nắm khoảng 1,6 tỷ USD. Qatar hiện giữ khoảng 6 tỷ USD – số tiền được chuyển từ Hàn Quốc nhưng sau đó bị Mỹ phong tỏa lại.
Vì sao việc giải phóng tài sản quan trọng với Iran?
Nền kinh tế Iran đang rơi vào khủng hoảng sau nhiều thập kỷ trừng phạt, hạn chế xuất khẩu dầu và cản trở thu hút đầu tư.
Lạm phát tăng cao và đồng rial mất giá đã dẫn đến các cuộc biểu tình lớn cuối năm 2025 và đầu năm 2026.
Trong bối cảnh đó, hơn 100 tỷ USD tài sản bị phong tỏa tương đương gần 1/4 GDP của Iran, là nguồn lực tài chính cực kỳ quan trọng.
Bà Roxane Farmanfarmaian, Giám đốc học thuật tại Đại học Cambridge, cho biết việc giải phóng tài sản sẽ giúp Iran đưa nguồn ngoại tệ về nước, ổn định tỷ giá và giảm nguy cơ khủng hoảng kinh tế.
Bà nói: “Điều đó sẽ cho phép Iran đưa nguồn tiền từ xuất khẩu dầu về nền kinh tế trong nước, đồng thời kiểm soát biến động tiền tệ và tránh những cú sốc như các cuộc biểu tình năm 2025”.
Bà cũng nhấn mạnh rằng nhiều ngành công nghiệp quan trọng như dầu khí, nước và điện đang xuống cấp nghiêm trọng và cần được nâng cấp.
“Rõ ràng Iran cũng cần tái thiết sau chiến tranh, và việc giải phóng tài sản sẽ giúp quá trình này diễn ra nhanh hơn và hiệu quả hơn”, bà nói.
Ông Chris Featherstone, nhà khoa học chính trị tại Đại học York, cho rằng quyết định của Mỹ về việc giải phóng tài sản sẽ mang ý nghĩa ngoại giao quan trọng.
“Ở cấp độ quốc tế, việc giải phóng tài sản có thể phát đi tín hiệu giảm áp lực của Mỹ lên nền kinh tế Iran”, ông nói. “Điều này có thể mở đường cho hợp tác và thương mại với các đối tác khác”.
“Tuy nhiên, với cách tiếp cận khó đoán của chính quyền Trump, động thái này cũng có thể được hiểu là bằng chứng cho thấy cả đồng minh lẫn đối thủ đều khó dự đoán bước đi tiếp theo của Mỹ”, ông nói thêm.
Theo AJ
