Theo xác nhận mới từ Bộ Chiến tranh Mỹ, kế hoạch chi 1,55 tỷ USD trong năm tài khóa 2027 để mua máy bay cảnh báo sớm và kiểm soát trên không E-7 Wedgetail sẽ được triển khai. Tuy nhiên, một phần đáng kể nguồn kinh phí cho chương trình này sẽ đến từ việc cắt giảm ngân sách của Hải quân Mỹ.
Các tài liệu ngân sách mới nhất cho thấy khoảng 42% số tiền dành cho E-7 sẽ được lấy từ nguồn vốn vốn được phân bổ để mua các máy bay cảnh báo sớm E-2 Hawkeye của Hải quân, phản ánh sự thay đổi đáng kể trong ưu tiên đầu tư giữa Không quân và Hải quân Mỹ.
Động thái này diễn ra chỉ hơn một năm sau khi Lầu Năm Góc từng gây tranh cãi khi tuyên bố hủy chương trình E-7 vì chi phí đội lên quá cao và tiến độ kéo dài.
Khi đó, Bộ Chiến tranh và Không quân Mỹ dự định thay thế E-7 bằng việc mua thêm các máy bay E-2D Hawkeye – vốn được thiết kế để hoạt động trên tàu sân bay – nhằm sử dụng tạm thời trong Không quân cho đến khi một hệ thống cảnh báo sớm trên nền tảng vệ tinh được phát triển.
Xét về năng lực, E-7 Wedgetail thuộc nhóm máy bay cảnh báo sớm hạng trung, trong khi E-3 Sentry mà nó thay thế là nền tảng hạng nặng với radar lớn hơn đáng kể. Còn E-2 Hawkeye chỉ thuộc nhóm hạng nhẹ, có phạm vi giám sát và khả năng nhận thức tình huống hạn chế hơn nhiều.
Áp lực ngân sách từng khiến Mỹ muốn khai tử E-7
Trong bối cảnh ngân sách Không quân Mỹ chịu sức ép lớn, Bộ trưởng Chiến tranh Pete Hegseth vào giữa năm 2025 từng ủng hộ việc hủy bỏ hoàn toàn chương trình E-7.
Ông khi đó đề xuất chuyển sang kết hợp hệ thống vệ tinh cùng các máy bay E-2D để thay thế đội E-3 đã già cỗi.
Tuy nhiên, đến tháng 5/2026, ông Hegseth bất ngờ đảo ngược lập trường.
Tại phiên điều trần của Ủy ban Chuẩn chi Hạ viện Mỹ, Hạ nghị sĩ Tom Cole – Chủ tịch Ủy ban – yêu cầu cập nhật về tương lai chương trình E-7.
Ông đặc biệt nhắc tới vụ tấn công bằng tên lửa của Iran nhằm vào căn cứ không quân Prince Sultan ở Saudi Arabia hồi tháng 3/2026, khiến một máy bay cảnh báo sớm E-3 bị phá hủy.
Sự kiện này được xem là lời cảnh báo rõ ràng về nhu cầu cấp thiết phải thay thế đội E-3 đã phục vụ nhiều thập kỷ.
J-20 Trung Quốc là bước ngoặt khiến Mỹ quyết mua E-7
Điều đáng chú ý là quyết định hủy E-7 năm 2025 được đưa ra chỉ ba năm sau khi Không quân Mỹ bắt đầu theo đuổi chương trình này.
Nguyên nhân xuất phát từ các cuộc chạm trán giữa tiêm kích tàng hình J-20 của Trung Quốc và F-35 của Mỹ tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.
Tháng 3/2022, sau lần đầu tiên F-35 đối đầu J-20, Tư lệnh Không quân Thái Bình Dương Mỹ, Tướng Kenneth Wilsbach, thừa nhận hệ thống E-3 đã không còn đáp ứng được yêu cầu tác chiến hiện đại.
Ông cho biết: "Máy bay cảnh báo sớm của chúng tôi không thể phát hiện được J-20. Các cảm biến trên E-3 không còn phù hợp với chiến tranh thế kỷ XXI, đặc biệt khi đối đầu các máy bay tàng hình như J-20. Chúng không thể phát hiện mục tiêu từ đủ xa để tạo lợi thế cho lực lượng chiến đấu. Đó là lý do tôi muốn có E-7."
Xung đột Iran càng làm lộ điểm yếu của đội E-3
Cuộc chiến với Iran sau đó càng khiến nhu cầu thay thế E-3 trở nên cấp bách hơn.
Trong suốt chiến dịch, Không quân Mỹ phải phụ thuộc rất lớn vào đội E-3 để bù đắp việc nhiều radar mặt đất tại Trung Đông bị phá hủy.
Điều này khiến các máy bay E-3 vốn đã cũ phải hoạt động với cường độ rất cao.
Trước đó, tỷ lệ sẵn sàng chiến đấu thấp của đội E-3 cũng từng bị đánh giá là vấn đề nghiêm trọng tại khu vực Thái Bình Dương.
Chính vì vậy, E-7 ngày càng được xem là một trong những chương trình mua sắm ưu tiên hàng đầu của Không quân Mỹ.
Tuy nhiên, việc lấy ngân sách từ chương trình E-2D lại tạo ra những lo ngại mới đối với Hải quân.
Cắt E-2 đồng nghĩa tàu sân bay Mỹ mất "đôi mắt trên bầu trời"
Giới chuyên gia nhận định việc giảm mua E-2D sẽ ảnh hưởng trực tiếp tới khả năng tác chiến của các cụm tác chiến tàu sân bay Mỹ.
E-2 Hawkeye từ lâu được xem là "đôi mắt" và trung tâm chỉ huy trên không của toàn bộ nhóm tác chiến tàu sân bay.
Nếu thiếu nền tảng này, khả năng nhận thức tình huống của hạm đội sẽ chủ yếu phụ thuộc vào đường chân trời của các tàu chiến cùng hệ thống radar nhỏ hơn nhiều trên từng máy bay chiến đấu.
Hoạt động ở độ cao lớn, cách tàu sân bay hàng trăm km, E-2 giúp mở rộng đáng kể vùng bao phủ radar của hạm đội, cho phép phát hiện sớm máy bay đối phương, tên lửa hành trình và tàu chiến từ khoảng cách xa.
Mặc dù radar của E-2 nhỏ và yếu hơn đáng kể so với E-7, hệ thống này vẫn đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc cảnh báo sớm các mối đe dọa.
Ngoài nhiệm vụ trinh sát, E-2 còn là trung tâm chỉ huy tác chiến trên không của cụm tàu sân bay, điều phối các máy bay đồng minh, phân bổ mục tiêu đánh chặn, quản lý không phận và dẫn đường cho tiêm kích tiếp cận máy bay đối phương.
Đây cũng là nền tảng quan trọng hỗ trợ các trận không chiến ngoài tầm nhìn (BVR) thông qua việc theo dõi mục tiêu và cung cấp dữ liệu chỉ thị mục tiêu cho các chiến đấu cơ.
Sau khi chương trình tiêm kích hạm thế hệ mới F/A-XX của Hải quân Mỹ bị cắt ngân sách trước đó để ưu tiên cho dự án F-47 của Không quân, việc tiếp tục giảm mua E-2D được nhiều chuyên gia đánh giá sẽ là một đòn giáng nữa vào năng lực triển khai sức mạnh trên biển của Hải quân Mỹ trong những năm tới.
Theo MW
