Lương Văn Phong – "Gã mọt sách" khiến Thung lũng Silicon phải nhìn Trung Quốc bằng ánh mắt khác

“Người phá vỡ Thung lũng Silicon”, “Kiến trúc sư của khoảnh khắc Sputnik Trung Quốc”, hay “Kẻ phản nghịch dị biệt của ngành AI toàn cầu”... là những danh xưng mà truyền thông quốc tế dành cho Lương Văn Phong (Liang Wenfeng) – nhà sáng lập kiêm CEO của DeepSeek.

Khi tạp chí danh tiếng “Nature” vinh danh ông trong top 10 nhà khoa học nổi bật toàn cầu vào cuối năm 2025 với tư cách là "người phá vỡ công nghệ", thế giới mới thực sự bàng hoàng nhìn lại một chân dung dị biệt. Giữa một Thung lũng Silicon ngập tràn những buổi ra mắt hào nhoáng và các bài diễn thuyết nghìn tỷ USD, Lương Văn Phong xuất hiện như một "bóng ma" công nghệ đúng nghĩa: Kín tiếng, từ chối mọi quỹ đầu tư mạo hiểm, không dùng mạng xã hội và đảo lộn mọi quy luật bằng tư duy của một nhà toán học định lượng cốt tủy.

"Gã mọt sách" dị biệt từ làng quê Quảng Đông

Sinh năm 1985 tại một ngôi làng nghèo thuộc Ngô Xuyên (Trạm Giang, Quảng Đông) trong một gia đình cha và mẹ là giáo viên tiểu học, tuổi thơ của Lương Văn Phong gắn liền với giai đoạn Trung Quốc bắt đầu mở cửa kinh tế. Không có “bệ phóng”, tài sản lớn nhất mà ông thừa hưởng từ cha mẹ là một môi trường giáo dục kỷ luật và tư duy logic nghiêm ngặt.

Năm 2002, chàng trai 17 tuổi gây chấn động vùng quê nghèo khi đỗ thủ khoa kỳ thi đại học khu vực Trạm Giang, nhập học Đại học Chiết Giang danh giá – nơi được mệnh danh là "MIT của Phương Đông". Tại đây, ông theo học ngành Kỹ thuật thông tin điện tử và tiếp tục học lên Thạc sĩ chuyên ngành thị giác máy tính (Machine Vision).

Những người từng tiếp xúc với Lương Văn Phong thời kỳ này mô tả ông là một "gã mọt sách chính hiệu" (nerdy guy). Một đối tác kinh doanh sau này đã nói với Financial Times: "Anh ta là một gã cực kỳ mọt sách với một kiểu tóc bù xù, suốt ngày lảm nhảm về việc xây dựng một cụm 10.000 chip để tự huấn luyện các mô hình của riêng mình".

Khác với các CEO công nghệ thích diện vest phẳng phiu và những thuật ngữ bóng bẩy, Lương Văn Phong giữ một lối sống ẩn dật tối đa. Ông từ chối tiếp xúc với báo chí, không gặp gỡ các nhà đầu tư mạo hiểm, thậm chí khước từ cả các cuộc tiếp đón của quan chức địa phương. Sự hiện diện duy nhất của ông là trên các áp phích truyền cảm hứng được treo tại trường cấp hai ông từng học, và trong các căn phòng đầy mùi cà phê, nơi các kỹ sư trẻ đang thay đổi thế giới.

Hành trình từ High-Flyer đến DeepSeek: AI "bẻ lái" dòng tiền

Ít ai biết rằng, trước khi trở thành "nỗi khiếp sợ" của OpenAI, Lương Văn Phong đã là một huyền thoại trong giới tài chính định lượng (Quant Finance) Trung Quốc.

Hành trình của ông bắt đầu từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008. Khi còn là một sinh viên cao học, ông cùng hai người bạn chung vốn vỏn vẹn 80.000 NDT (khoảng 11.000 USD) để tự học và thử nghiệm giao dịch chứng khoán bằng thuật toán. Kết quả thật kinh ngạc: tài khoản của nhóm đạt mức sinh lời hơn 100% mỗi năm liên tục trong vòng 7 năm.

Năm 2015, Lương Văn Phong cùng người bạn học Từ Kính (Xu Jin) chính thức lập nên High-Flyer Quant. Bằng việc ứng dụng triệt để AI và các mô hình học máy vào thị trường tài chính, High-Flyer nhanh chóng vươn lên thành quỹ đầu cơ định lượng hàng đầu Trung Quốc, quản lý khối tài sản khổng lồ vượt mức 100 tỷ NDT (khoảng 14 tỷ USD) vào năm 2021.

Tuy nhiên, bước ngoặt vĩ đại nhất lại đến từ một tầm nhìn xa trông rộng mang tính canh bạc. Từ năm 2019, nhận thấy tiềm năng của các mô hình ngôn ngữ lớn, Lương Văn Phong đã thành lập một phòng thí nghiệm AI nội bộ. Đến năm 2021, trước khi lệnh cấm vận chip của chính phủ Mỹ chính thức áp đặt lên Trung Quốc, ông đã chi ra 1 tỷ NDT để âm thầm thu mua và xây dựng trung tâm tính toán "Hỏa Thạch" (Fire-Flyer 2) sở hữu 10.000 card đồ họa Nvidia A100.

Tháng 5/2023, khi cơn sốt ChatGPT càn quét thế giới, Lương Văn Phong ra một quyết định táo bạo: Tách mảng AI ra hoạt động độc lập dưới cái tên DeepSeek, chuyển toàn bộ trọng tâm từ việc dùng AI để kiếm tiền sang việc chinh phục AGI (Trí tuệ nhân tạo tổng quát).

Những giai thoại về Lương Văn Phong

Sự bí ẩn của Lương Văn Phong tạo nên nhiều lời đồn đoán, nhưng có ba giai thoại cốt lõi đã được kiểm chứng bằng các số liệu thực tế và tài liệu ngành.

"Canh bạc 10.000 chip Nvidia"

Năm 2021, khi các quỹ đầu tư khác còn đang mải mê đầu tư vào bất động sản và các ứng dụng giao đồ ăn, Lương Văn Phong đã dồn toàn bộ lợi nhuận của High-Flyer để gom chip Nvidia A100. Khi lệnh cấm của Mỹ ban hành vào năm 2022, DeepSeek trở thành startup duy nhất tại Trung Quốc sở hữu một "kho báu phần cứng" nguyên vẹn, không bị sứt mẻ, tạo bệ phóng độc quyền mà không một công ty khởi nghiệp nào ở Trung Quốc có được vào thời điểm đó.

Cú "lật kèo" thổi bay 95% giá API toàn ngành

Tháng 5/2024, khi tung ra mô hình DeepSeek-V2, Lương Văn Phong đã quyết định định giá dịch vụ API ở mức rẻ đến mức hoang đường (chỉ bằng 1% so với OpenAI GPT-4). Quyết định này đã châm ngòi cho một cuộc chiến giá cả khốc liệt tại Trung Quốc, buộc các gã khổng lồ như Alibaba, Tencent và Baidu phải lập tức giảm giá dịch vụ AI của họ tới 95% chỉ trong vòng một tuần để sinh tồn.

Cấu trúc sở hữu "1% quyền lực"

Theo dữ liệu doanh nghiệp, bản thân Lương Văn Phong chỉ nắm giữ đúng 1% cổ phần tại DeepSeek. 99% còn lại thuộc về thực thể mẹ High-Flyer. Ông không gọi vốn từ bên ngoài, không chịu áp lực từ các quỹ đầu tư mạo hiểm (Venture Capital). Điều này giúp DeepSeek hoàn toàn miễn nhiễm với áp lực thương mại hóa ngắn hạn hay các chỉ số KPI cứng nhắc, cho phép các kỹ sư tự do thử nghiệm những kiến trúc điên rồ nhất.

"Khoảnh khắc Sputnik của AI Trung Quốc"

Cụm từ "Khoảnh khắc Sputnik" (sự kiện Liên Xô phóng vệ tinh nhân tạo Sputnik đầu tiên vào năm 1957, khiến nước Mỹ bàng hoàng nhận ra mình đã tụt hậu trong cuộc đua vũ trụ) đã được các nhà đầu tư Thung lũng Silicon sử dụng để mô tả sự xuất hiện của DeepSeek-V3 và DeepSeek-R1 so với OpenAI.

Ví dụ: Chi phí huấn luyện, OpenAI nhiều trăm triệu USD, DeepSeek 5.58 triệu USD; hạ tầng phần cứng, OpenAI dùng hàng vạn chip H100/B200 mới nhất, DeepSeek 2.048 chip A100 cũ kỹ; tính chất công nghệ: OpenAI độc quyền, đóng mã nguồn, DeepSeek: Mã nguồn mở hoàn toàn (Open-source); Giá thành API: OpenAI rất đắt, DeepSeek rẻ hơn 90-95%...

DeepSeek đã đập tan hai "định kiến thép" của phương Tây: Thứ nhất, muốn AI mạnh thì phải có chip siêu cấp. DeepSeek chứng minh rằng bằng cách tối ưu hóa thuật toán, họ có thể đạt được hiệu năng ngang ngửa OpenAI o1 chỉ trên nền tảng các dòng chip cũ và bị hạn chế xuất khẩu sang Trung Quốc.

Thứ hai, AI là cuộc chơi đốt tiền nghìn tỷ. Trong khi Sam Altman kêu gọi các quỹ đầu tư 7.000 tỷ USD để xây dựng hạ tầng, DeepSeek hoàn thành mô hình đỉnh cao với chi phí chưa đến 6 triệu USD. Đây là một cái tát trực diện vào tư duy "lấy lượng đè chất" của Thung lũng Silicon.

Tác động đối với các "ông lớn" và ngành AI toàn cầu

Sự xuất hiện của DeepSeek đã tạo ra một cuộc tái cấu trúc toàn diện trên bản đồ công nghệ toàn cầu.

OpenAI: Vừa phòng thủ, vừa tăng tốc

OpenAI đối mặt với cuộc khủng hoảng danh tiếng và thương mại lớn nhất từ trước đến nay khi mô hình R1 bẻ gãy lợi thế độc quyền của mô hình o1. OpenAI đã phải lập tức mở cuộc điều tra ngầm xem DeepSeek có "chôm" dữ liệu outputs của mình hay không. Sam Altman, dù cố tỏ ra bình tĩnh khi phát biểu "Thật sự rất kích thích khi có một đối thủ cạnh tranh mới", nhưng đã phải thừa nhận rằng OpenAI đang phải nghiêm túc xem xét lại chiến lược nguồn mở để tránh bị cộng đồng cô lập.

NVIDIA: Cú sốc vốn hóa lịch sử

NVIDIA là bên chịu tổn thương trực tiếp nhất về mặt tài chính. Ngay sau khi DeepSeek công bố R1, cổ phiếu NVIDIA đã bốc hơi 18% chỉ trong một ngày, thổi bay gần 600 tỷ USD giá trị vốn hóa – mức sụt giảm kỷ lục trong lịch sử chứng khoán Mỹ. Thị trường hoảng loạn vì nhận ra: nếu các công ty chỉ cần ít chip hơn mà vẫn làm được AI mạnh nhờ thuật toán của DeepSeek, nhu cầu mua GPU nghìn tỷ USD của NVIDIA sẽ bị đe dọa nghiêm trọng. Dù sau đó NVIDIA đã cố gắng trấn an rằng quá trình suy luận (inference) của các mô hình lý luận sẽ cần nhiều chip hơn, cấu trúc thị trường đã vĩnh viễn thay đổi.

Meta & Làn sóng mã nguồn mở: Thắng lợi rực rỡ

Meta và Mark Zuckerberg là những người vui mừng nhất. Sự thành công của DeepSeek là minh chứng hùng hồn cho thấy chiến lược ủng hộ mã nguồn mở (Open-source) của Meta là hoàn toàn chính xác. Zuckerberg tuyên bố đội ngũ của Meta đang nghiên cứu sâu các kỹ thuật tối ưu hóa của DeepSeek để áp dụng cho các dòng Llama tiếp theo, tạo thành một liên minh nguồn mở đối trọng với phe đóng mã nguồn.

Google & Microsoft: Bình dân hóa AI

Đối với Google và Microsoft, DeepSeek đã đẩy nhanh quá trình "bình dân hóa" phần mềm AI. AI không còn là một thứ xa xỉ phẩm độc quyền nữa mà trở thành một tiện ích cơ bản với giá rẻ. Các ông lớn đám mây này nhanh chóng tìm cách tích hợp DeepSeek vào hệ thống của mình để đa dạng hóa nguồn cung, giảm bớt sự phụ thuộc độc quyền vào một vài cái tên cụ thể.

Triết lý quản trị và nghiên cứu của Lương Văn Phong

Sự thành công của DeepSeek không phải do may mắn, mà là kết quả trực tiếp từ một hệ thống triết lý quản trị dị biệt do Lương Văn Phong thiết kế. Đó là:

Quản trị từ dưới lên và tối giản hóa bộ máy

DeepSeek chỉ duy trì một quy mô siêu nhỏ, khoảng 160 nhân sự vào năm 2025. Công ty không có ranh giới phân cấp hành chính nặng nề, các kỹ sư làm việc theo nhóm dựa trên dự án. Lương Văn Phong cho rằng: "Đổi mới sáng tạo cần càng ít sự can thiệp và quản lý càng tốt. Hãy cho mỗi người một không gian tự do tối đa để phát huy và cơ hội để sai lầm. Đổi mới là thứ tự thân sinh ra, không phải do sắp đặt, càng không phải do dạy học mà thành".

Trọng dụng "Hiệu năng thiên tài" thay vì "Kinh nghiệm dày dặn"

Khi tuyển dụng, DeepSeek không chạy theo những hồ sơ có thâm niên hàng chục năm tại các tập đoàn lớn như ByteDance hay Baidu. Lương Văn Phong ưu tiên những người trẻ mới tốt nghiệp, những người có đam mê thuần túy và tư duy nguyên bản, thậm chí tuyển dụng cả những người không có nền tảng khoa học máy tính nhưng xuất sắc về toán học nâng cao hoặc thơ ca để mở rộng biên độ tư duy của mô hình.

Chính triết lý này đã mang lại quả ngọt: Kiến trúc chú ý tiềm ẩn đa đầu cốt lõi giúp giảm chi phí huấn luyện của DeepSeek-V3 – hoàn toàn là sản phẩm từ sở thích nghiên cứu cá nhân của một kỹ sư còn rất trẻ tại công ty, không hề nằm trong lộ trình được định sẵn từ ban lãnh đạo.

Ý nghĩa đối với chiến lược công nghệ của Trung Quốc

Trong bối cảnh cuộc chiến công nghệ Mỹ - Trung ngày càng gay gắt, câu chuyện của Lương Văn Phong và DeepSeek mang một ý nghĩa mang tính bước ngoặt cho chiến lược quốc gia của Trung Quốc: Phá vỡ thế gọng kìm "nghẽn cổ chai". Lâu nay, điểm yếu chí mạng của Trung Quốc là việc bị Mỹ cấm vận các dòng chip tiên tiến nhất (như H100, B200). DeepSeek đã chứng minh cho toàn bộ hệ sinh thái công nghệ Trung Quốc thấy rằng: Thay vì than vãn về việc thiếu phần cứng, việc tập trung vào "đổi mới nguyên bản" và tối ưu hóa phần mềm hoàn toàn có thể giúp họ vượt qua lệnh cấm vận để đứng chung mâm với các cường quốc.

Chuyển dịch từ "Bắt chước" sang "Dẫn dắt”. Đúng như Lương Văn Phong từng thẳng thắn nhận định: "Khi nền kinh tế Trung Quốc phát triển, chúng ta phải trở thành người cống hiến cho công nghệ toàn cầu thay vì chỉ đi 'ăn bám' mã nguồn của người khác. Thứ mà Trung Quốc thiếu không phải là vốn, mà là sự tự tin và phương pháp tổ chức nhân tài”. DeepSeek đã mang lại sự tự tin đó cho thế hệ kỹ sư Trung Quốc.

Sự công nhận cấp cao nhất: Việc Lương Văn Phong được mời tham dự và phát biểu tại hội thảo quan trọng do Thủ tướng Lý Cường chủ trì với sự có mặt của ông Tập Cận Bình đầu năm 2025 đã khẳng định một thông điệp: DeepSeek giờ đây không chỉ là một công ty khởi nghiệp tư nhân, nó đã trở thành một "báu vật quốc gia", là tấm khiên công nghệ giúp Trung Quốc tự tin bước vào kỷ nguyên AGI mà không sợ bị cô lập.

Tháng 12/2025, ông được tạp chí Nature chọn là một trong “Mười nhà khoa học hàng đầu của năm 2025” và được ca ngợi là một "người tạo ra sự đột phá về công nghệ".

Vào ngày 16/6/2026, DeepSeek đã hoàn thành vòng gọi vốn đầu tiên 50 tỷ NDT (7,4 tỷ USD) – vòng gọi vốn đơn lớn nhất lịch sử của công ty công nghệ Trung Quốc; Lương Văn Phong đã đầu tư 20 tỷ nhân dân tệ để giữ quyền "thống trị thị trường”.