"Nội soi" việc Mỹ bãi bỏ cấm vận vũ khí Việt Nam

Chuyên gia Scott Warren Harold, phó giám đốc Trung tâm chính sách châu Á-Thái Bình Dương của tổ chức RAND có trụ sở ở Mỹ nhận định, có ít nhất bốn yếu tố ảnh hưởng đến quyết định của tổng thống Mỹ Barack Obama.

Quân đội Việt Nam ngày càng tinh nhuệ, hiện đại

Quân đội Việt Nam ngày càng tinh nhuệ, hiện đại

Trong chuyến thăm lịch sử tới Việt Nam ba ngày từ ngày 23 đến 25/5, tổng thống Mỹ Barack Obama đã loan báo việc bỏ hoàn toàn lệnh cấm vận vũ khí sát thương, hơn bốn thập kỷ sau khi chiến tranh kết thúc và 20 năm sau khi Mỹ-Việt bình thường hóa quan hệ.

Điều gì đã dẫn đến việc siết chặt quan hệ như thế đối với một cựu thù của Mỹ? Chuyên gia Scott Warren Harold phân tích:

Trước hết, dấu ấn trong chính sách đối ngoại của ông Obama là sáng kiến «xoay trục» sang châu Á-Thái Bình Dương. Chủ trương này là yếu tố quan trọng làm nên nền tảng cho việc siết chặt hợp tác quân sự Mỹ-Việt. Chính sách «xoay trục» chiếm toàn bộ nỗ lực của chính phủ Mỹ, trong việc tìm kiếm mối quan hệ sâu rộng hơn với các đồng minh và đối tác châu Á, trong đó có các cường quốc bậc trung mới nổi như Việt Nam.

Trên con đường thực hiện «tái cân bằng», bộ trưởng Quốc Phòng Leon Panetta đã đến thăm vịnh Cam Ranh của Việt Nam năm 2012 để ký kết thỏa thuận về cung ứng, hậu cần và dịch vụ sửa chữa. Tiếp đến vào năm 2015, tổng thống Mỹ Obama đã tiếp đón Tổng Bí thư Việt Nam Nguyễn Phú Trọng tại Nhà Trắng. Về cơ bản, chính quyền Obama đang tìm cách cải thiện quan hệ với Việt Nam, như là một phần trong nỗ lực mở rộng ảnh hưởng ở khu vực này.

Thứ hai, quan hệ chặt chẽ hơn với Việt Nam đi kèm với các cố gắng của Mỹ, nhằm cổ vũ Hà Nội đổi mới. Bên cạnh đó là việc cho phép thành lập các công đoàn độc lập (theo cam kết TPP), tiến hành các cải cách kinh tế mới, hướng về tính minh bạch, trách nhiệm hơn.

Những bước đi này trong các lãnh vực chính trị, kinh tế, ngoại giao và quân sự, không chỉ giúp con đường dẫn đến quan hệ chính trị gần gũi với Washington trở nên êm ái hơn. Nó còn tạo điều kiện cho sự tham gia của Việt Nam, thích ứng với Hiệp định Đối tác Kinh tế xuyên Thái Bình Dương (TPP) mà Mỹ và Việt Nam đã thương lượng với 10 nước thành viên khác.

Ông Harold cho rằng, khi Việt Nam liên kết chặt chẽ hơn với Mỹ về ngoại giao và các vấn đề an ninh, Việt Nam ít cảm thấy lo âu hơn về các mối đe dọa, từ đó có thể bắt nguồn cho cải cách mạnh mẽ hơn.

Thứ ba, chiến lược của Mỹ về cải thiện quan hệ chính trị với các quốc gia Đông Nam Á, bao gồm cả các nỗ lực để xây dựng năng lực đối tác trong lãnh vực quân sự. Theo truyền thống, quân đội của hầu hết các nước Đông Nam Á, kể cả Việt Nam, vốn chủ yếu là lục quân. Có nghĩa là họ thường thiếu khả năng giám sát một cách tinh vi những gì xảy ra trên mặt biển và trên không phận của mình.

Năm 2015, Lầu Năm Góc đã đưa ra sáng kiến hỗ trợ Việt Nam và Philippines 425 triệu USD trong lĩnh vực thông tin hàng hải (MDA) và tuần duyên. Điều này cho thấy những thiết bị quân sự đầu tiên sẽ được Mỹ bán cho Việt Nam có thể gồm các loại tàu, radar ven biển, các công cụ thông minh để giám sát và thám sát, kể cả thiết bị không người lái, có thể giúp Hà Nội có được những hình ảnh chính xác và nhanh chóng hơn về những gì xảy ra trên vùng biển thuộc chủ quyền của Việt Nam.

Mỹ có khuynh hướng sử dụng việc bán vũ khí không chỉ đơn thuần để có thêm thu nhập, mà còn nhằm thiết lập dần mối quan hệ hợp tác an ninh, bao gồm việc bán phụ tùng và sửa chữa, cũng như cơ hội để trao đổi về giáo dục, huấn luyện và thực tập. Tuy quan hệ có thể khởi đầu với việc bán hạn chế vũ khí nhưng theo với thời gian, có thể dẫn đến mối quan hệ quốc phòng rộng rãi hơn, cho dù Mỹ chưa bán các thiết bị quân sự quan trọng.

Cuối cùng, việc dỡ bỏ cấm vận vũ khí một phần còn do môi trường an ninh tại Việt Nam đang đối mặt với nhiều thử thách hơn trong những năm gần đây, do Trung Quốc ngày càng tỏ ra quyết đoán ở Biển Đông. Đó là thực tế Mỹ ghi nhận và cảm thấy quan ngại, khiến Washington và Hà Nội cùng chia sẻ nhận thức về mối đe dọa.

Ông Obama đã có chuyến thăm lịch sử tới Việt Nam Ông Obama đã có chuyến thăm lịch sử tới Việt Nam

Việc Bắc Kinh sẵn sàng chấp nhận những chỉ trích về hành động đưa giàn khoan đến vùng biển tranh chấp với Việt Nam năm 2014, nhanh chóng xây dựng và quân sự hóa các đảo nhân tạo ở Trường Sa đã khiến Hà Nội lo ngại, tạo nỗi lo ngại Trung Quốc có thể chuẩn bị cho các động thái khác khiến Việt Nam phải đối mặt. Trong đó có nguy cơ Bắc Kinh tuyên bố thành lập vùng nhận dạng phòng không (ADIZ) trên Biển Đông.

Tuy việc Mỹ bán vũ khí dường như không nhằm răn đe Trung Quốc không nên tiến hành những biện pháp trên, nhưng rốt cuộc có thể giúp Việt Nam cải thiện công tác tình báo, nhanh chóng triển khai khi có sự kiện đột xuất, tăng cường quyết tâm và năng lực tự vươn lên.

Chuyên gia Harold kết luận, quyết định dỡ bỏ cấm vận vũ khí cần được hiểu như một phần của tiến trình lâu dài về bình thường hóa quan hệ với một cựu thù của Mỹ, xây dựng mối quan hệ hợp tác, năng động hơn về kinh tế và chiến lược hướng về tương lai.

Mặt khác, việc bỏ cấm vận có thể khuyến khích cải cách thêm về kinh tế, và ngay cả về chính trị, thông qua việc nhấn mạnh đến hợp tác an ninh, là tiền đề của lợi ích khu vực và nhận thức chung về mối đe dọa từ các động thái trên Biển Đông. Theo ông Harold, về lâu về dài việc Mỹ bán vũ khí có thể giúp cải thiện quan hệ với Hà Nội, và tăng cường ảnh hưởng của Mỹ đối với Việt Nam cũng như khu vực Đông Nam Á.