Nhà vật lý người Mỹ gốc Bỉ Francis Halzen đã giành Giải Nobel Vật lý 2026 nhờ những công trình đột phá trong việc xây dựng một đài quan sát có khả năng phát hiện neutrino năng lượng cao - những hạt thuộc nhóm khó quan sát nhất trong vũ trụ - đồng thời giúp giải mã cách chúng được tạo ra.
Halzen nhận ra rằng lớp băng khổng lồ tại Nam Cực có thể được tận dụng để theo dõi neutrino, thường được ví như “hạt ma” vì chúng có thể xuyên qua Trái Đất và cơ thể con người gần như không để lại dấu vết, đồng thời cực kỳ hiếm khi tương tác với vật chất.
“Những sứ giả này mang thông tin từ vũ trụ đến với chúng ta”, Eva Olsson thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển nói tại một cuộc họp báo. “Chúng mở cánh cửa tới những thiên hà xa xôi và cho chúng ta biết về các quá trình diễn ra trong những vụ nổ sao.”
Được vinh danh nhờ phát hiện "Sứ giả từ vũ trụ"
Các tương tác neutrino được Đài quan sát IceCube ghi nhận tại Nam Cực đang cung cấp cho giới nghiên cứu những dữ liệu quan trọng về cách neutrino năng lượng cao được tạo ra. Những quan sát này thậm chí có thể giúp phát hiện các hiện tượng vũ trụ chưa từng được biết đến trước đây.
“Francis Halzen đã dẫn dắt một nhóm quốc tế gồm các nhà nghiên cứu và kỹ sư, tạo ra cho chúng ta một công cụ tuyệt vời”, Mark Pearce, Chủ tịch Ủy ban Nobel Vật lý, cho biết.
“Sự kiên trì và tầm nhìn khoa học của ông đã mở đường cho một loại hình thiên văn học hoàn toàn mới.”
Năm 2014, tạp chí Smithsonian của Mỹ từng gọi Halzen là “Neutrino Man” khi trao cho ông một giải thưởng về sự sáng tạo khoa học. Tạp chí ca ngợi công trình này là một “thí nghiệm đáng kinh ngạc”, mở ra một kỷ nguyên mới trong ngành thiên văn học.
Smithsonian thậm chí còn xuất bản một truyện tranh kể về hành trình khoa học của Halzen với tựa đề “How One Physicist’s Pursuit of the Cosmos Took Off in Antarctica” (tạm dịch: “Hành trình một nhà vật lý truy tìm vũ trụ bắt đầu ở Nam Cực”).
Giải Nobel Vật lý do Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển lựa chọn. Người đoạt giải nhận tổng cộng 12 triệu krona Thụy Điển, tương đương khoảng 1,2 triệu USD. Nếu có nhiều người cùng được trao giải, số tiền sẽ được chia cho các chủ nhân của giải thưởng.
Các giải Nobel được thành lập theo di chúc của Alfred Nobel, nhà phát minh và doanh nhân người Thụy Điển. Phần lớn tài sản của ông được gây dựng từ những phát minh, trong đó có thuốc nổ dynamite.
Được trao lần đầu vào năm 1901, Nobel là một trong những hệ thống giải thưởng danh giá nhất thế giới, tôn vinh những thành tựu nổi bật trong khoa học, văn học và hòa bình. Giải Nobel Kinh tế được bổ sung sau đó bởi ngân hàng trung ương Thụy Điển.
Những người đoạt giải, từ Einstein đến Bohr và gia đình Curie
Vật lý chiếm một vị trí quan trọng trong di chúc của Alfred Nobel và đến nay, giải Nobel Vật lý vẫn được xem là một trong những danh hiệu cao quý nhất của ngành.
Trong hơn một thế kỷ, giải thưởng đã vinh danh những khám phá làm thay đổi căn bản cách nhân loại hiểu về vũ trụ và các quy luật chi phối thế giới tự nhiên.
Danh sách các chủ nhân Nobel Vật lý trong quá khứ có nhiều tên tuổi lừng danh của khoa học, trong đó có Albert Einstein, Marie Curie, Pierre Curie, Max Planck và Niels Bohr. Những công trình của họ góp phần đặt nền móng cho vật lý hiện đại.
Nobel Vật lý năm 2025 được trao cho ba nhà khoa học Mỹ John Clarke, Michel Devoret và John Martinis nhờ những thí nghiệm chứng minh các nguyên lý của vật lý lượng tử có thể được quan sát trực tiếp trong thực tế. Nghiên cứu của họ được đánh giá có ý nghĩa đối với sự phát triển của thế hệ máy tính và các công nghệ kỹ thuật số tương lai.
Giải Nobel Vật lý là giải thứ hai trong mùa Nobel năm nay được công bố, sau Nobel Y Sinh 2026 được công bố hôm thứ Hai. Giải Nobel Hóa học sẽ được công bố vào ngày 7/10.
Các chủ nhân Nobel sẽ nhận huy chương từ Vua Thụy Điển Carl XVI Gustaf tại buổi lễ ở Stockholm vào ngày 10/12, đúng ngày kỷ niệm ngày mất của Alfred Nobel. Sau lễ trao giải là một buổi quốc yến được tổ chức tại Tòa thị chính Stockholm.
Riêng Nobel Hòa bình là giải thưởng duy nhất không được trao tại Thụy Điển. Giải này được trao riêng tại Oslo, Na Uy.
Theo Reuters
