Không để AI làm thay tư duy học sinh
Trao đổi riêng với VietTimes, nhà giáo Nông Thúy Hòa, Chủ tịch Trường Tiểu học và THCS Tây Hà Nội (WHS), cho biết nhà trường xem AI là một phần trong chiến lược đổi mới giáo dục, nhằm hỗ trợ giáo viên, cá nhân hóa quá trình tiếp thu kiến thức và phát huy tính chủ động của học sinh.
Ở môn tiếng Anh, AI được sử dụng để hỗ trợ cả bốn kỹ năng nghe, nói, đọc, viết. Công cụ tạo thêm môi trường thực hành, giao tiếp, tìm kiếm và tổng hợp thông tin, giúp học sinh có thêm cơ hội luyện tập ngay cả khi giáo viên không thể đồng hành mọi lúc.
Tuy nhiên, cách sử dụng được phân hóa theo cấp học. Với học sinh tiểu học, nhà trường ưu tiên hoạt động trực quan, trải nghiệm, giúp các em nhận biết lợi ích của công nghệ và hình thành thói quen sử dụng an toàn. Giáo viên kiểm soát thời gian, nội dung tiếp cận, không khuyến khích học sinh tự do sử dụng thiết bị trong thời gian dài.
“Nhà trường không khuyến khích học sinh sử dụng thiết bị công nghệ một cách tự do hoặc dành quá nhiều thời gian trước màn hình”, bà Nông Thúy Hòa chia sẻ với VietTimes. Theo bà, nếu thiếu định hướng, học sinh nhỏ tuổi dễ bị cuốn vào các hoạt động giải trí thay vì khai thác công nghệ phục vụ học tập.
Ở bậc THCS, học sinh được tiếp cận AI với yêu cầu cao hơn, hướng đến phát triển tư duy phản biện, khả năng kiểm chứng thông tin, giải quyết vấn đề và sáng tạo sản phẩm. Nhà trường lồng ghép công nghệ vào các môn Tin học, STEM, Robotics và dự án học tập, khuyến khích học sinh làm việc nhóm, tìm kiếm nhiều phương án giải quyết một vấn đề.
Một nguyên tắc xuyên suốt là không để AI làm thay tư duy của học sinh. Khi các em sử dụng công cụ để tìm kiếm thông tin hoặc xây dựng sản phẩm, giáo viên không chỉ xem xét kết quả cuối cùng mà còn tìm hiểu nguồn thông tin, quá trình triển khai, cách phản biện và kiểm chứng.
“Học sinh không thể đơn thuần lấy một thông tin do AI cung cấp rồi mặc nhiên coi đó là kết quả đúng. Các em phải biết truy xuất nguồn, đối chiếu và kiểm chứng thông tin”, bà Nông Thúy Hòa nói.
Theo Chủ tịch WHS, cách đánh giá cũng cần thay đổi. Giáo viên không chỉ hỏi học sinh trả lời đúng hay sai, mà cần tìm hiểu vì sao các em đưa ra kết quả đó, đã suy luận như thế nào và dựa trên căn cứ nào. Quá trình tư duy cần được coi trọng thay vì chỉ chấm sản phẩm hoàn chỉnh.
Về thời lượng, WHS không giới hạn việc tiếp cận AI trong 12 tiết/năm theo khung chương trình của Bộ GD&ĐT. Thực tế tại trường cho thấy AI có thể hỗ trợ nhiều hoạt động học tập cụ thể. Trong môn khoa học, công nghệ được sử dụng để mô phỏng, tạo hình ảnh động cho những nội dung trong sách giáo khoa vốn chỉ được thể hiện bằng hình ảnh tĩnh. Ở môn Ngữ văn, hình ảnh mô phỏng nhân vật với lời thoại, ánh mắt và cử chỉ giúp bài học trực quan hơn.
Dù vậy, bà Hòa cho rằng không thể đánh đồng việc sử dụng AI nhiều với hiệu quả học tập cao. Công cụ, nội dung và thời lượng phải phù hợp với độ tuổi và mục tiêu của từng hoạt động. Điều quan trọng là học sinh được hướng dẫn để sử dụng công nghệ có chủ đích, không phụ thuộc vào câu trả lời do máy tạo ra.
Làm bài tốt hơn chưa chắc đã học tốt hơn
Nếu ở bậc tiểu học và phổ thông, mối quan tâm là làm sao để học sinh không lệ thuộc vào AI ngay từ những kỹ năng nền tảng, thì ở bậc đại học, vấn đề trở nên phức tạp hơn. Sinh viên có thể sử dụng AI để viết bài luận, tìm tài liệu, giải quyết bài tập và tạo sản phẩm học thuật. Nhưng kết quả tốt hơn khi có công cụ hỗ trợ có thực sự phản ánh sự tiến bộ về kiến thức và năng lực hay không?
Trong nội dung trao đổi riêng với VietTimes, TS Phạm Mạnh Hùng, giảng viên Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội đặt vấn đề rằng sự phát triển của AI đang buộc giáo dục phải xem xét lại cách hình thành và đánh giá năng lực người học.
Theo TS Hùng, đưa AI vào chương trình không tự động tạo ra tiến bộ giáo dục. Câu hỏi quan trọng là công nghệ giúp người học hiểu sâu hơn, tư duy tốt hơn hay đang thực hiện thay những hoạt động trí tuệ vốn cần thiết để hình thành năng lực.
Cùng quan điểm với TS Hùng, TS Ma Thế Ngàn, giảng viên Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, phân tích, trong một bài tập, giá trị không chỉ nằm ở đáp án mà còn ở quá trình người học tự tìm ý tưởng, thử cách giải, mắc lỗi, điều chỉnh lập luận và đi đến kết luận. Nếu AI làm thay những công đoạn này, học sinh, sinh viên có thể hoàn thành nhiệm vụ nhanh hơn nhưng lại bỏ lỡ cơ hội rèn luyện tư duy.
Từ những phân tích trên, TS Phạm Mạnh Hùng và TS Ma Thế Ngàn cho rằng cần phân biệt việc hoàn thành nhiệm vụ với việc hình thành năng lực. Một bài luận trôi chảy có thể là sản phẩm của sự hỗ trợ từ AI, nhưng chưa chắc người viết đã hiểu sâu vấn đề hoặc có thể tự xây dựng lập luận trong một tình huống mới.
Trong trao đổi với VietTimes, 2 tiến sĩ đề xuất sử dụng AI theo nguyên tắc “đúng vai, đúng cách, đúng giới hạn”.
Đúng vai là AI hỗ trợ và mở rộng năng lực, không thực hiện thay những hoạt động trí tuệ mà học sinh cần tự làm. Chẳng hạn, người học tự xây dựng luận điểm, sau đó nhờ AI phản biện để xem xét và điều chỉnh sẽ khác căn bản với việc giao cho AI viết trọn bài.
Đúng cách là học sinh cần tự suy nghĩ, giải quyết vấn đề trước khi sử dụng AI để đối chiếu, phản biện và kiểm chứng. Với bài toán, các em nên tự tìm cách giải rồi mới nhờ công cụ kiểm tra. Với bài viết, cần tự hình thành ý tưởng và bản nháp trước khi sử dụng AI để nhận góp ý.
Đúng giới hạn là mức độ sử dụng phải phù hợp với năng lực và mục tiêu của từng hoạt động. Ở những năm đầu tiểu học, giáo viên có thể sử dụng AI để chuẩn bị học liệu và tổ chức hoạt động mà chưa cần để học sinh trực tiếp sử dụng rộng rãi. Khi khả năng đọc hiểu, tự kiểm soát và kiểm chứng thông tin phát triển, mức độ tự chủ mới được mở rộng.
TS Phạm Mạnh Hùng cũng lưu ý việc đưa AI vào giáo dục không được làm suy yếu các năng lực nền tảng, có nguy cơ làm thay hoạt động tư duy. Học sinh đọc hiểu chưa tốt sẽ khó nhận ra câu trả lời AI thiếu hợp lý; người học thiếu kiến thức toán học khó kiểm tra lời giải; thiếu kiến thức khoa học dễ tin vào những giải thích trôi chảy nhưng sai bản chất.
Cùng quan điểm với TS Hùng, TS Ma Thế Ngàn cho rằng công cụ càng mạnh, nền tảng của người sử dụng càng phải vững.
“Giáo dục AI không thể chỉ dạy học sinh cách đặt câu lệnh hay sử dụng phần mềm. Người học cần được trang bị kiến thức nền, khả năng đặt câu hỏi, kiểm tra căn cứ, lựa chọn và chịu trách nhiệm với kết luận của mình”, TS Ngàn nói thêm.
Đề xuất giới hạn sử dụng AI theo độ tuổi
Từ nguy cơ AI làm thay hoạt động tư duy, TS Phạm Văn Khánh, Chủ tịch Hội đồng khoa học Viện Nghiên cứu và Đào tạo DigiX, đưa ra đề xuất đáng chú ý: cần thiết lập giới hạn sử dụng AI theo độ tuổi, đặc biệt với học sinh tiểu học và trẻ dưới 13 tuổi.
“Nhà trường cần cấm học sinh tiểu học và các em chưa đủ 13 tuổi trực tiếp sử dụng chatbot hoặc công cụ AI tạo sinh đa dụng cho mọi nhiệm vụ do trường giao, cả tại lớp lẫn ở nhà", TS Khánh nói.
Việc này bao gồm giải bài, viết văn và tạo các sản phẩm học tập bằng những công cụ ấy. Quy định cũng cần được gia đình tôn trọng, bởi việc cha mẹ dùng AI làm bài rồi để con nộp như phần việc của mình sẽ làm mất ý nghĩa của yêu cầu tự học.
Theo lý giải của TS Khánh, cơ sở của đề xuất là sự thận trọng cần thiết trước những năng lực đang hình thành. UNESCO khuyến nghị ngưỡng tối thiểu 13 tuổi cho trò chuyện độc lập với nền tảng AI tạo sinh.
Khi các em lớn hơn, phạm vi sử dụng có thể mở dần cùng khả năng tự chủ. Từ 13 đến dưới 16 tuổi, ngoài nhóm tiểu học, AI chỉ được dùng trong nhiệm vụ giáo viên cho phép, bằng công cụ đã được nhà trường lựa chọn và dưới sự giám sát của giáo viên hoặc phụ huynh theo hướng dẫn.
Các em từ 16 tuổi ở phổ thông và sinh viên có thể sử dụng rộng hơn, với điều kiện công khai mức hỗ trợ, kiểm chứng thông tin và tự giải thích kết quả.
Ở đại học, người học từ đủ 18 tuổi có thể được trao quyền tự chủ rộng hơn theo quy định học phần, đi cùng trách nhiệm về nguồn tài liệu, dữ liệu và kết luận của mình.
Tuy nhiên, ở bất kỳ bậc học nào, phần luyện tập nền tảng và đánh giá được chỉ định tự thực hiện vẫn phải được bảo vệ khỏi việc AI làm thay. Chính những phần việc ấy giúp nhà trường xác nhận rằng quyền sử dụng công cụ đang được đặt trên một năng lực có thật.
"Giới hạn này không đồng nghĩa với việc học sinh bị ngăn cản tiếp cận giáo dục về AI. Các em vẫn có thể học về công nghệ thông qua hoạt động do giáo viên tổ chức, sử dụng công nghệ trợ năng hoặc các hệ thống giáo dục chuyên biệt đã được thẩm định", Chủ tịch Hội đồng khoa học Viện Nghiên cứu và Đào tạo DigiX nói thêm.
AI càng thông minh, vai trò người thầy càng rõ
Từ thực tiễn giáo dục tiểu học, phổ thông đến những vấn đề đặt ra trong đào tạo đại học, có thể thấy AI đang làm thay đổi cách thức tổ chức dạy và học. Nhưng công nghệ không thể tự quyết định mục tiêu giáo dục, cũng không thể thay thế trách nhiệm của người thầy trong việc hình thành năng lực và nhân cách người học.
Nhà giáo Nông Thúy Hòa cho rằng AI có thể cung cấp lượng thông tin lớn và đưa ra nhiều phương án giải quyết vấn đề, nhưng không thể thay thế người thầy trong việc lựa chọn hướng đi đúng đắn, đồng hành và giáo dục các giá trị nhân văn.
“AI có thể đưa ra nhiều phương án để giải quyết một vấn đề nhưng việc lựa chọn phương án nào là đúng đắn nhất, dám chịu trách nhiệm với lựa chọn và kiên trì vượt qua khó khăn lại cần đến sự hướng dẫn của con người”, bà Hòa chia sẻ với VietTimes.
Bà lấy ví dụ về việc giáo dục lòng biết ơn. AI có thể giải thích khái niệm, đưa ra những cách diễn giải về lòng biết ơn, nhưng tình cảm ấy phải được hình thành qua quan hệ giữa con người với con người, qua trải nghiệm thực tế và sự đồng hành của thầy cô.
Ở góc độ đào tạo, TS Phạm Mạnh Hùng và TS Ma Thế Ngàn cho rằng giáo viên cần được bồi dưỡng trước một bước. Việc bồi dưỡng không chỉ dừng ở thao tác sử dụng công cụ mà còn phải giúp giáo viên hiểu giới hạn của AI, biết thiết kế nhiệm vụ buộc học sinh suy nghĩ, lựa chọn, giải thích và đánh giá được cả năng lực sử dụng AI lẫn năng lực độc lập.
Trong khi đó, TS Phạm Văn Khánh nhấn mạnh không ai có thể bảo đảm một nghề nghiệp sẽ giữ nguyên trước những thay đổi của công nghệ. Điều giáo dục có thể bền bỉ chuẩn bị là khả năng học tiếp, cân nhắc bằng chứng và lựa chọn có trách nhiệm khi hoàn cảnh thay đổi.
Muốn vậy, các em phải có thời gian hình thành ý kiến riêng, được thử sức và được hướng dẫn vượt qua những khó khăn vừa sức. Một nền giáo dục chỉ quan tâm đến sự thuận tiện trước mắt sẽ khó tạo ra được sự tự chủ lâu dài.
Theo đề xuất của TS Phạm Văn Khánh, việc hạn chế học sinh nhỏ tuổi sử dụng AI tạo sinh đa dụng để làm thay các nhiệm vụ học tập, đồng thời mở rộng quyền sử dụng có điều kiện khi các em lớn hơn, là một cách tiếp cận nhằm bảo vệ quá trình hình thành tư duy và năng lực tự chủ của người học.
"Thành công của việc đưa AI vào trường học sẽ được chứng minh bằng khả năng các em tự suy nghĩ và hành động sau mỗi chặng học. Khi biết tìm đến công nghệ đúng lúc mà vẫn tự mình đi tiếp được lúc cần, các em mới thực sự có thêm một công cụ để làm chủ cuộc sống", TS Phạm Văn Khánh nói thêm.
Cảnh báo về năng lực làm bài độc lập thời AI
TS Phạm Văn Khánh dẫn lại hàng loạt nghiên cứu cho thấy khoảng cách giữa kết quả khi có AI hỗ trợ và năng lực thực hiện nhiệm vụ độc lập.
Nghiên cứu với gần 1.000 học sinh THPT tại Thổ Nhĩ Kỳ cho thấy nhóm sử dụng chatbot phổ dụng có điểm luyện tập cao hơn nhóm đối chứng 48%, nhưng điểm kiểm tra không sử dụng AI lại thấp hơn 17%. Gia sư AI thiết kế theo hướng gợi mở giúp giảm tác động bất lợi, song chưa tạo ra khác biệt có ý nghĩa thống kê trong bài kiểm tra độc lập. Dù chỉ phản ánh kết quả ngắn hạn tại một trường, nghiên cứu cho thấy làm bài tốt hơn nhờ AI chưa đồng nghĩa với học tốt hơn (Bastani và cộng sự, 2025).
Một thử nghiệm với 117 sinh viên cũng ghi nhận nhóm sử dụng ChatGPT cải thiện điểm bài luận nhiều hơn, nhưng không có khác biệt đáng kể về mức tăng kiến thức và khả năng vận dụng sang nhiệm vụ khác (Fan và cộng sự, 2025). Điều này cho thấy chất lượng sản phẩm có thể được cải thiện mà năng lực người học chưa tiến bộ tương ứng.
Ở chiều ngược lại, thử nghiệm với 194 sinh viên Harvard cho thấy gia sư AI được thiết kế riêng giúp kết quả kiểm tra sau hai bài học vật lý tốt hơn phương pháp học tích cực trên lớp (Kestin và cộng sự, 2025). Tuy nhiên, kết quả này chưa đủ để khẳng định hiệu quả dài hạn hay khả năng áp dụng với trẻ nhỏ. Nhìn chung, các nghiên cứu cho thấy hiệu quả của AI cần được đánh giá trong mối quan hệ với người học, mục tiêu bài học và cách thức sử dụng.