Trong cuộc tấn công quy mô lớn nhằm vào Kiev hồi đầu tháng 7, Nga được cho là đã sử dụng những chiếc Shahed cải tiến này. Nga gọi phiên bản Shahed do nước này sản xuất là Geran. UAV này vốn có thiết kế tương đối đơn giản, chủ yếu gồm vật liệu sợi thủy tinh, vi mạch và thuốc nổ, nhưng có sức công phá đáng kể, trong khi chi phí thấp, chỉ khoảng 20.000 USD/chiếc.
Các UAV Geran thế hệ cũ thường có tỷ lệ bị lực lượng phòng không Ukraine đánh chặn trên 90%. Tuy nhiên, phiên bản mới Geran-4 và Geran-5 trang bị động cơ turbine phản lực có tốc độ cao hơn nhiều, đủ khả năng né hoặc vượt qua các UAV đánh chặn, buộc Ukraine phải sử dụng máy bay chiến đấu hoặc tên lửa phòng không đắt tiền để đối phó.
Điều đáng chú ý là Trung Quốc ngày càng đóng vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng linh kiện của Shahed.
Các quan chức Mỹ đương nhiệm và cựu quan chức Mỹ cùng một số chuyên gia cho rằng Trung Quốc từ lâu đã là một trong những trung tâm cung ứng linh kiện quan trọng nhất cho Shahed, bao gồm linh kiện động cơ, servo và con quay hồi chuyển. Một số quan chức Ukraine từng trực tiếp kiểm tra các mảnh vỡ UAV bị thu giữ cho rằng những cải tiến công nghệ của Shahed (Geran), đã được Nga thực hiện với sự hỗ trợ của Trung Quốc; các nhà máy Trung Quốc thậm chí cung cấp cả động cơ phản lực cho loại UAV phiên bản mới này.
Từ động cơ Đức đến linh kiện Trung Quốc
Khi phát triển Shahed, Iran từng dựa trên một số thiết kế do Mỹ và Tây Đức phát triển, nhưng vẫn phải tìm kiếm linh kiện từ nhiều nguồn trên thế giới.
Một trong những bài toán khó nhất của các kỹ sư Iran là tìm được động cơ có thể hoạt động liên tục trong nhiều giờ ở tốc độ cao và nhiệt độ lớn. Họ cuối cùng lựa chọn một mẫu động cơ thiết kế tại Đức mang tên L 550 E của Limbach Flugmotoren.
Một công ty Trung Quốc bắt đầu nhập và bán loại động cơ này từ năm 2012 và đến năm 2017 đã mua lại sở hữu thiết kế của công ty Đức, qua đó giúp Iran tiếp cận loại động cơ này dễ dàng hơn.
Sau đó, Iran phát triển động cơ nội địa với tên MD550 dựa trên thiết kế của Limbach, dưới sự dẫn dắt của công ty Oje Parvaz Mado Nafar có liên hệ với Vệ binh Cách mạng Hồi giáo. Tuy nhiên, công ty này vẫn phụ thuộc đáng kể vào các linh kiện giá rẻ có nguồn gốc từ Trung Quốc.
Theo phía Ukraine, Abdollah Mehrabi, đồng sở hữu kiêm chủ tịch công ty, trực tiếp phụ trách một thương vụ năm 2022 bán cho Nga hơn 13.000 chiếc Shahed-136, cùng linh kiện và thiết bị sản xuất, với tổng trị giá khoảng 324 triệu USD.
Linh kiện Trung Quốc ngày càng thay thế linh kiện phương Tây
Shahed của Iran và các UAV tấn công một chiều (tự sát) do Nga sử dụng từ lâu vẫn phụ thuộc vào nhiều linh kiện phương Tây.
Điều tra của Bộ Tài chính Mỹ cho thấy gần như toàn bộ linh kiện có nguồn gốc châu Âu và Mỹ được đưa tới Iran hoặc Nga thông qua các trung gian Trung Quốc. Trong nhiều trường hợp, các công ty bình phong tại Hong Kong đứng ra đặt hàng từ các nhà cung cấp phương Tây, đồng thời che giấu điểm đến cuối cùng của hàng hóa.
Tuy nhiên, theo các quan chức Ukraine và chuyên gia, xu hướng đang thay đổi rõ rệt: các linh kiện phương Tây ngày càng ít xuất hiện trong những chiếc Shahed mới, trong khi linh kiện sản xuất tại Trung Quốc ngày càng nhiều.
Điều này cho thấy chuỗi cung ứng của Shahed đang chuyển dịch đáng kể từ phương Tây sang Trung Quốc. Không chỉ cung cấp linh kiện, Trung Quốc và Ấn Độ hiện cũng đã công khai phát triển những phiên bản UAV tương tự Shahed.
Theo Bộ Quốc phòng Mỹ, Iran đã xuất khẩu công nghệ UAV cho Venezuela, Syria và Ethiopia. Các đơn vị thuộc lực lượng Nga tại châu Phi cũng từng sử dụng Shahed tại Mali. Công nghệ này thậm chí đã trở thành nguồn cảm hứng cho Mỹ phát triển một dòng UAV giá rẻ, sau đó được đưa vào sử dụng trong cuộc chiến Mỹ-Iran.
Cựu quan chức Bộ Tài chính Mỹ Kerri Bitsoff nhận định rằng trong một thời gian dài, vấn đề quan trọng nhất đối với việc sản xuất Shahed là tìm kiếm các linh kiện phương Tây. Nhưng tình hình hiện nay đã thay đổi, bởi năng lực sản xuất linh kiện và công nghệ tương tự của Trung Quốc ngày càng mạnh.
Điểm đáng chú ý nhất của câu chuyện Shahed hiện nay không chỉ nằm ở việc UAV này được trang bị động cơ phản lực và đạt tốc độ 480 km/giờ, mà còn ở sự dịch chuyển của cả chuỗi cung ứng: từ chỗ phụ thuộc vào linh kiện phương Tây sang ngày càng dựa vào năng lực sản xuất của Trung Quốc.
Theo phía Ukraine và Mỹ, hiện nay hai mẫu Geran-4 và Geran-5 đều sử dụng động cơ phản lực mini (micro-turbojet) TF-TJ2000A do công ty Trung Quốc Telefly Telecommunications Equipment Co., Ltd. đặt tại Thâm Quyến, tỉnh Quảng Đông cung cấp.
Theo tình báo quân sự Ukraine, động cơ TF-TJ2000A có lực đẩy khoảng 200 kgf, tương đương 1.960 N. Một số mẫu Geran-4 được phát hiện sử dụng TF-TJ2000A hoặc một động cơ khác của Telefly là LX-WP-160, có lực đẩy khoảng 160 kgf.
Động cơ này giúp UAV đạt tốc độ hành trình 450–600 km/h, nhanh hơn gấp ba lần các biến thể Shahed/Geran sử dụng động cơ piston và cánh quạt.
Theo Worldjournal
