Trong bài viết dài 12 trang đăng trên website cá nhân ngày 26/8, Bill Gates cho rằng thế giới hiện chưa được chuẩn bị đầy đủ cho những tác động của AI. Trong khi các công ty công nghệ vẫn chạy đua tăng tốc, các chính phủ và xã hội chưa có kế hoạch tương xứng để ứng phó với thất nghiệp quy mô lớn, tấn công mạng, thông tin giả và những thay đổi sâu sắc trong quan hệ giữa con người.
Khác với những phát biểu lạc quan của Gates về AI vào năm 2023, lần này ông dành nhiều thời gian hơn để cảnh báo về những rủi ro khi công nghệ phát triển vượt quá khả năng thích ứng của xã hội.
AI phát triển quá nhanh, các chính phủ không theo kịp
Bill Gates cho rằng máy tính cá nhân từng mất khoảng 20 năm mới làm thay đổi sâu sắc phương thức làm việc. Doanh nghiệp phải mua phần cứng, phần mềm; giá thành phải giảm xuống; người lao động cũng cần thời gian học cách sử dụng.
AI thì khác. Nó có thể hoạt động trên những thiết bị sẵn có, giao tiếp với con người bằng ngôn ngữ tự nhiên và học từ kho dữ liệu, tài liệu mà con người đã tạo ra. Theo Gates, “chúng ta không cần phải thích nghi với AI, bởi AI sẽ thích nghi với chúng ta”.
Bill Gates vốn là người ủng hộ đổi mới công nghệ càng nhanh càng tốt, nhưng lần này ông lại cho rằng thế giới cần có thời gian để tận hưởng lợi ích của AI đồng thời giảm thiểu rủi ro. Vấn đề là cạnh tranh giữa các quốc gia và động lực lợi nhuận của doanh nghiệp đang thúc đẩy AI tiến nhanh hơn, khiến việc cả thế giới cùng “giảm tốc” gần như không thể.
Gates cho rằng các chính phủ không thể chờ đến khi khủng hoảng xảy ra mới hành động. Cần xây dựng cơ quan quản lý, tăng cường phối hợp giữa các bộ ngành và thiết lập những quy tắc quốc tế ngay từ bây giờ.
Cả lao động trí óc lẫn chân tay đều chịu sức ép
Theo Gates, tác động của AI đối với việc làm có thể khác căn bản những đợt suy thoái kinh tế hay tự động hóa trước đây. Một số công việc bị AI thay thế có thể sẽ không bao giờ quay trở lại.
Các vị trí cấp thấp và trung gian có nguy cơ chịu ảnh hưởng trước, từ bán hàng, chăm sóc khách hàng, kỹ sư phần mềm đến trợ lý luật sư. Sau đó, AI có thể mở rộng sang thẩm định khoản vay, phân tích dữ liệu và phân loại bệnh nhân ban đầu.
Nếu robot ngày càng linh hoạt và phổ biến vào cuối thập niên 2020, những ngành sử dụng nhiều lao động như xây dựng và khách sạn cũng sẽ phải đối mặt với cạnh tranh từ máy móc.
Gates cảnh báo, một khi AI có thể thực hiện chính xác một công việc, doanh nghiệp sẽ có động lực kinh tế rất lớn để AI tự vận hành mà không cần con người giám sát thường xuyên.
Chỉ cần một công ty sử dụng AI để cắt giảm nhân sự và hạ chi phí, các đối thủ sẽ nhanh chóng làm theo. Đợi đến khi hàng triệu người mất việc mới bắt đầu giải quyết vấn đề sẽ là quá muộn.
Ông đặc biệt lo ngại hậu quả xã hội của thất nghiệp diện rộng. Gates nhắc lại tình trạng nhiều khu vực từng chứng kiến số ca tử vong liên quan đến thuốc giảm đau opioid gia tăng sau khi các nhà máy đóng cửa và đặt câu hỏi: nếu cả lao động trí óc lẫn lao động chân tay trên toàn quốc cùng chịu áp lực như vậy thì điều gì sẽ xảy ra?
Vì thế, các chính phủ cần chuẩn bị hệ thống an sinh xã hội và các chương trình đào tạo lại quy mô lớn.
AI khiến tấn công mạng, lừa đảo và giám sát dễ dàng hơn
Một trong những cảnh báo đáng chú ý nhất của Bill Gates là AI có thể hạ thấp đáng kể rào cản kỹ thuật đối với những kẻ có ý đồ xấu.
Ngay cả những người không có nhiều kiến thức công nghệ cũng có thể sử dụng AI để tạo mã độc, phát triển công cụ tấn công hoặc chế tạo những công cụ nguy hiểm khác.
Lừa đảo, video deepfake, thông tin giả và giám sát quy mô lớn có thể xuất hiện ngày càng phổ biến trong đời sống.
AI có thể giúp doanh nghiệp phát hiện lỗ hổng phần mềm, nhưng đồng thời cũng có thể giúp tin tặc khai thác chính những lỗ hổng đó. Bệnh viện, ngân hàng, hệ thống cấp nước, lưới điện và các hệ thống phúc lợi của chính phủ đều có thể trở thành mục tiêu.
Đáng lo hơn, AI vừa có khả năng đẩy nhanh quá trình nghiên cứu thuốc cứu người, vừa có thể khiến việc thiết kế các mầm bệnh nguy hiểm trở nên dễ dàng hơn.
Gates cũng cảnh báo về vũ khí tự động, hệ thống giám sát hàng loạt và thao túng dư luận. Về lâu dài, những hệ thống AI ngày càng mạnh thậm chí có thể hành động trái với ý định ban đầu của người thiết kế, khiến con người dần mất khả năng kiểm soát.
Đây là lúc con người không được đánh mất khả năng phán đoán
Gates đặc biệt quan tâm đến AI đồng hành – những công cụ luôn trực tuyến, luôn chiều theo người dùng và có khả năng điều chỉnh cách giao tiếp theo sở thích cá nhân.
Ông lo ngại những hệ thống này có thể gây nghiện và khiến con người né tránh các tương tác xã hội thực tế, dù đôi khi những tương tác đó khó chịu nhưng lại rất cần thiết để phát triển khả năng giao tiếp và thích nghi.
Trẻ em là nhóm khiến Gates lo lắng nhất. Một người bạn AI không bao giờ phản bác hay khiến trẻ thất vọng có thể giống như một “nhà kính được bảo vệ”, nơi trẻ không phải đối mặt với những thử thách cần thiết để hình thành sự kiên cường và kỹ năng xã hội.
AI có thể hỗ trợ học tập, nhưng nếu học sinh giao toàn bộ những phần khó nhất của quá trình tư duy cho AI, khả năng suy luận độc lập có thể suy giảm. Gates cho rằng đây chính là thời điểm con người càng không được đánh mất tư duy phản biện. Khi deepfake và thông tin giả có thể được AI tạo ra theo từng cá nhân, khả năng phân biệt thật – giả sẽ trở thành một kỹ năng thiết yếu để sinh tồn trong xã hội.
Nên đánh thuế AI và robot?
Một đề xuất gây chú ý khác của Bill Gates là đánh thuế vào hoạt động tính toán AI và robot.
Theo ông, chính sách này có thể làm giảm động lực của doanh nghiệp trong việc quá nhanh chóng thay thế con người bằng máy móc. Nguồn thu từ thuế có thể được sử dụng để đào tạo lại người lao động mất việc, củng cố hệ thống an sinh xã hội và bù đắp phần thuế thu nhập bị thất thoát khi số người có việc làm giảm.
Bill Gates đồng thời đưa ra ý tưởng “Human Reserved” – công việc dành riêng cho con người. Theo đó, ngay cả khi AI/robot có khả năng thực hiện một công việc, xã hội vẫn có thể quyết định rằng công việc đó nên được con người đảm nhiệm. Một số nghề cần được bảo vệ vì người lao động rất khó chuyển đổi sang lĩnh vực khác; những nghề khác lại đòi hỏi sự đồng cảm, chăm sóc và tương tác mà con người vẫn có lợi thế.
Gates cũng kêu gọi Mỹ và Trung Quốc hợp tác xây dựng các quy tắc quốc tế về AI. Ông ví việc này với những nỗ lực mà thế giới từng tiến hành đối với vũ khí hạt nhân, an toàn hàng không và bảo vệ tầng ozone.
Dù cảnh báo gay gắt về mặt trái của AI, nhưng Gates không phủ nhận tiềm năng của công nghệ này. Ông vẫn kỳ vọng AI có thể thúc đẩy những bước tiến lớn trong y tế, năng lượng, nông nghiệp và giáo dục.
Điểm đáng chú ý trong thông điệp lần này của Bill Gates là: vấn đề không phải AI có tốt hay xấu, mà là xã hội có kịp chuẩn bị cho một công nghệ đang tiến nhanh hơn khả năng thích nghi của chính con người hay không.
Theo Worldjournal
