Kết nối trí thức toàn cầu để giải những bài toán lớn của đất nước

Trước thềm Đại hội IX của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) diễn ra ngày 27-28/8, PGS.TS Phạm Ngọc Linh, Phó chủ tịch VUSTA, chia sẻ với VietTimes về những yêu cầu đổi mới trong nhiệm kỳ IX, từ tinh gọn tổ chức, đẩy mạnh chuyển đổi số đến kết nối nguồn lực trí thức trong và ngoài nước.

- Nhìn lại nhiệm kỳ 2020-2026, theo ông, đâu là những dấu ấn nổi bật nhất phản ánh đúng vai trò "cầu nối" của VUSTA giữa Đảng, Nhà nước và đội ngũ trí thức?

- Trong nhiệm kỳ này, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam và các hội thành viên đã có nhiều cố gắng, đạt được những kết quả đáng trân trọng và tự hào.

Nổi bật trước hết là chúng tôi đã làm tốt vai trò tập hợp, đoàn kết và phát huy đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ, đóng góp hiệu quả vào phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, góp phần xây dựng Đảng và chính quyền vững mạnh. Liên hiệp Hội cũng thực hiện tốt vai trò cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ, góp phần ổn định tình hình chính trị, tư tưởng trong đội ngũ trí thức.

Cùng với đó, Liên hiệp Hội Việt Nam, các hội thành viên và tổ chức trực thuộc đã nghiêm túc củng cố, kiện toàn và phát triển tổ chức theo tinh thần chỉ đạo của Trung ương. Cơ quan Trung ương Liên hiệp Hội được kiện toàn; hoạt động của các tổ chức khoa học và công nghệ được rà soát, chấn chỉnh; các hội ngành toàn quốc rà soát cơ quan báo chí trực thuộc; các Liên hiệp Hội địa phương thực hiện hợp nhất, sáp nhập tổ chức và từng bước ổn định hoạt động.

Một kết quả quan trọng khác là tập hợp, đoàn kết và vận động hội viên, trí thức tham gia đóng góp ý kiến cho Đảng và Nhà nước về nhiều nội dung quan trọng liên quan đến đường lối, chủ trương, chính sách xây dựng và phát triển đất nước; tham gia tư vấn, phản biện và giám định xã hội; nghiên cứu khoa học và công nghệ; bảo vệ môi trường; chăm sóc sức khỏe; giáo dục và đào tạo; truyền thông, phổ biến kiến thức; phát triển cộng đồng, giảm nghèo bền vững; thúc đẩy hoạt động sáng tạo khoa học và công nghệ, tôn vinh trí thức và phát triển hợp tác quốc tế.

Qua những kết quả đó, vai trò, vị trí của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam và đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ ngày càng được khẳng định. Đảng, Nhà nước và MTTQ Việt Nam đã dành nhiều sự quan tâm, chỉ đạo, tạo điều kiện để tập hợp, sử dụng đội ngũ này phục vụ nhiệm vụ chính trị, đồng thời Liên hiệp Hội ngày càng đóng góp tích cực vào việc xây dựng và phát huy sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc, sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị.

- Nhìn nhận một cách thẳng thắn, đâu là những tồn tại, hạn chế mà Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam sẽ dồn lực khắc phục trong nhiệm kỳ IX?

- Chúng tôi thẳng thắn nhìn nhận trong nhiệm kỳ qua, bộ máy lãnh đạo chủ chốt trong nhiệm kỳ chưa được kiện toàn đầy đủ, còn thiếu một phó chủ tịch chuyên trách. Điều này khiến công tác lãnh đạo, chỉ đạo triển khai nhiệm vụ gặp những khó khăn nhất định.

Bên cạnh đó, khả năng tự chủ tài chính của nhiều hội thành viên còn yếu. Năng lực chuyển đổi số trong vận hành hệ thống tổ chức hội còn chậm, chưa hình thành được cơ sở dữ liệu trí thức liên thông toàn quốc. Việc chuyển giao dịch vụ công cho các tổ chức hội cũng diễn ra chậm.

Nội dung, hình thức hoạt động ở một số nơi chưa đủ hấp dẫn để thu hút trí thức trẻ, trí thức trong doanh nghiệp và trí thức người Việt Nam ở nước ngoài tham gia.

Mối quan hệ phối hợp giữa Liên hiệp Hội ở Trung ương, địa phương, giữa các hội thành viên chưa thực sự chặt chẽ. Nhiều kết quả hoạt động, thành tựu của Liên hiệp Hội ở Trung ương, địa phương, các hội ngành và tổ chức khoa học và công nghệ trực thuộc chưa được xã hội biết đến đầy đủ.

- Rút kinh nghiệm từ những hạn chế đó, VUSTA sẽ chọn những khâu đột phá nào trong nhiệm kỳ IX để vừa tinh gọn bộ máy, vừa tạo ra bước ngoặt mới cho toàn hệ thống?

- Một trong những yêu cầu quan trọng của nhiệm kỳ mới là tiếp tục đổi mới hoạt động, kiện toàn tổ chức bộ máy và nâng cao hiệu quả hoạt động của toàn hệ thống.

Trước hết, cần thực hiện tốt hơn sự chỉ đạo của Đảng, Chính phủ và MTTQ Việt Nam trong việc đổi mới hoạt động, kiện toàn bộ máy, tinh giảm các tổ chức trực thuộc. Đây là nội dung trong nhiệm kỳ qua chưa được thực hiện kịp thời như mong muốn của các cấp và cần được tập trung khắc phục trong nhiệm kỳ mới.

Cùng với đó, phải tăng cường sự phối hợp giữa Liên hiệp Hội Trung ương, địa phương, giữa các hội thành viên; phát huy tốt hơn sức mạnh chung của toàn hệ thống.

Một nhiệm vụ quan trọng khác là nâng cao năng lực chuyển đổi số, từng bước hình thành cơ sở dữ liệu trí thức liên thông, tạo điều kiện để kết nối và phát huy tốt hơn nguồn lực trí thức. Đồng thời, cần đổi mới nội dung, phương thức hoạt động để thu hút trí thức trẻ, trí thức trong doanh nghiệp và trí thức người Việt Nam ở nước ngoài.

Việc khắc phục những hạn chế này không chỉ nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống Liên hiệp Hội mà còn để tiếp tục phát huy tốt hơn vai trò tập hợp, đoàn kết và phát huy đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

- Là tổ chức đại diện cho đội ngũ trí thức được giao nhiệm vụ mới, VUSTA sẽ hiện thực hóa các chủ trương lớn của Đảng - đặc biệt là Nghị quyết 57 - bằng những hành động cụ thể ra sao?

- Trước hết, ngay trong quá trình sửa đổi Điều lệ, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam đã có những thay đổi để phù hợp với yêu cầu, quy định mới, là tổ chức hội quần chúng của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ Việt Nam được Đảng và Nhà nước giao nhiệm vụ, là thành viên trực thuộc Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước và sự hướng dẫn, điều phối thống nhất của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.

Đối với đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ, không chỉ có Nghị quyết 57 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia mà còn có Nghị quyết 45 về tiếp tục phát huy vai trò của đội ngũ trí thức trong giai đoạn mới và nhiều Nghị quyết khác. Mỗi khi tiếp nhận nghị quyết mới của Bộ Chính trị, Ban Bí thư, Ban Chấp hành Trung ương, Đảng ủy Liên hiệp Hội đều chỉ đạo xây dựng kế hoạch hành động để tổ chức thực hiện.

Chúng tôi đặt vấn đề đề xuất cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, chính sách vượt trội, chấp nhận rủi ro để bảo vệ các nhà khoa học nghiên cứu công nghệ lõi

PGS.TS Phạm Ngọc Linh

Riêng đối với Nghị quyết 57, chúng tôi đã xây dựng Kế hoạch 356, trong đó xác định các nhiệm vụ cụ thể để triển khai những yêu cầu của Nghị quyết. Với vai trò là tổ chức khoa học và công nghệ, Liên hiệp Hội xác định đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ Việt Nam phải đóng vai trò nòng cốt, thậm chí dẫn dắt trong quá trình thực hiện các nhiệm vụ của Nghị quyết 57.

Một trong những nhiệm vụ trọng tâm là đẩy mạnh tham mưu, tư vấn, phản biện để thể chế hóa, cụ thể hóa các văn kiện chỉ đạo của Đảng. Chẳng hạn, chúng tôi đặt vấn đề đề xuất cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, chính sách vượt trội, chấp nhận rủi ro để bảo vệ các nhà khoa học nghiên cứu công nghệ lõi như AI, bán dẫn, công nghệ sinh học.

Đây là những sản phẩm cụ thể của hoạt động tư vấn, phản biện và tham mưu chính sách, thể hiện việc triển khai nghị quyết bằng những nhiệm vụ, kết quả cụ thể chứ không chỉ dừng ở định hướng chung.

- Theo ông, chuyển đổi số sẽ xóa khoảng cách và thay đổi phương thức tập hợp, phát huy "chất xám" của trí thức trong và ngoài nước như thế nào trong nhiệm kỳ tới?

- Chúng tôi xác định phải đổi mới mạnh mẽ phương thức vận động, tập hợp trí thức. Trước đây, việc vận động chủ yếu theo phương thức truyền thống và theo địa bàn địa lý. Bây giờ chúng ta phải từng bước xóa bỏ khoảng cách địa lý thông qua chuyển đổi số, xây dựng hệ sinh thái VUSTA Digital để số hóa toàn diện các hoạt động của Liên hiệp Hội, phục vụ hiệu quả nghiên cứu khoa học, ứng dụng tiến bộ công nghệ vào phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường.

Trong hệ sinh thái này, chúng tôi triển khai nền tảng định danh VUSTA ID, qua đó có mã định danh từng trí thức, tạo cơ sở dữ liệu để kết nối đội ngũ trí thức cũng như các tổ chức khoa học và công nghệ trong toàn hệ thống Liên hiệp Hội.

Cùng với đó là Kho tri thức số Knowledge Hub ứng dụng AI, nền tảng E-Consultancy để thực hiện tư vấn trực tuyến và Văn phòng điện tử e-Office kết nối liên thông. Đây là những cấu phần quan trọng để từng bước hình thành một hệ sinh thái số thống nhất, hỗ trợ hoạt động chuyên môn, quản lý và kết nối trong toàn hệ thống.

Trong hợp tác quốc tế, chúng tôi hướng đến xây dựng mạng lưới VUSTA Global để kết nối trí thức trong nước với trí thức kiều bào ở nước ngoài. Qua đó, không chỉ mở rộng mạng lưới hợp tác mà còn đặt ra những bài toán cụ thể để trí thức Việt Nam ở nước ngoài cùng tham gia giải quyết các vấn đề lớn của đất nước như AI, bán dẫn và các lĩnh vực khoa học, công nghệ khác.

Mục tiêu là tạo ra phương thức hoạt động mới, kết nối tốt hơn các nguồn lực trí thức trong và ngoài nước, đồng thời phát huy sự bổ trợ giữa đội ngũ trẻ với các nhà khoa học giàu kinh nghiệm, qua đó nâng cao hiệu quả đóng góp của Liên hiệp Hội đối với phát triển kinh tế, xã hội, khoa học, công nghệ và bảo vệ môi trường.

Trong công tác phổ biến kiến thức và truyền thông, Liên hiệp Hội cũng định hướng hiện đại hóa theo tinh thần “bình dân học vụ số”, sử dụng podcast, video ngắn và các công cụ AI để đưa kiến thức khoa học, công nghệ đến gần hơn với người dân, góp phần nâng cao dân trí.

- Thời gian qua, hệ thống Liên hiệp Hội Việt Nam đã rà soát, sắp xếp và tinh gọn tổ chức. Trong nhiệm kỳ IX, việc tiếp tục tinh gọn tổ chức bộ máy và sắp xếp hệ thống báo chí của Liên hiệp Hội sẽ được thực hiện theo hướng nào để vừa đảm bảo minh bạch, vừa nâng cao hiệu quả hoạt động?

- Tinh gọn tổ chức bộ máy là yêu cầu tiếp tục trong nhiệm kỳ mới, chứ không phải đến đây là dừng lại. Ngay tại cơ quan Trung ương Liên hiệp Hội, chúng tôi đã giảm từ 6 đầu mối xuống còn 4. Tuy nhiên, 4 đầu mối mới chỉ là con số về số lượng. Quan trọng hơn là phải tiếp tục tinh gọn, nâng cao chất lượng hoạt động trong từng bộ máy, đồng thời sắp xếp lại nhân lực, nhân sự để cơ quan Trung ương hoạt động hiệu quả và tối ưu hơn.

Đối với các tổ chức hội và tổ chức thành viên, chúng tôi cũng sẽ có những chỉ đạo, hướng dẫn để tiếp tục rà soát, sắp xếp tổ chức bộ máy. Đảng ủy Liên hiệp Hội sẽ thông qua hệ thống 56 chi bộ để triển khai các hoạt động liên quan đến nhiệm vụ này.

Riêng đối với hệ thống báo chí, đây cũng là một nhiệm vụ quan trọng trong nhiệm kỳ mới. Theo Đề án rà soát, sắp xếp các cơ quan báo chí do Đảng ủy Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể Trung ương xây dựng, tới đây Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch sẽ chủ trì, phối hợp với Đảng ủy và Thường trực Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam để sắp xếp các tạp chí trong hệ thống Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam. Việc rà soát, sắp xếp hệ thống báo chí sẽ được triển khai theo các tiêu chí rõ ràng, minh bạch.

Điều quan trọng là việc sắp xếp không chỉ nhằm giảm đầu mối mà phải hướng tới nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động báo chí, giải quyết những vấn đề đặt ra đối với các cơ quan báo chí trong hệ thống Liên hiệp Hội, đồng thời bảo đảm thực hiện yêu cầu chung về tổ chức lại hệ thống báo chí.

Mục tiêu cuối cùng là xây dựng bộ máy ngày càng tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả hơn; đối với báo chí cũng phải hướng tới một hệ thống báo chí hiện đại, được tổ chức hợp lý, phát huy tốt hơn vai trò truyền thông, phổ biến kiến thức và kết nối đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ với xã hội.

- Xin cảm ơn ông!