Sau 3 tháng, (cụ thể là 87 ngày) bị “ngắt mạng với thế giới bên ngoài”, chính phủ Iran cuối cùng cũng từng bước nới lỏng hạn chế Internet và khôi phục kết nối với mạng toàn cầu. Ngày 25/5 (giờ địa phương), Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đã ra lệnh khôi phục truy cập Internet quốc tế về mức trước tháng 1 năm nay.
Người dân lên mạng than phiền
Khi đường truyền Internet khó khăn lắm mới được nối lại thì trên mạng xã hội Iran lập tức bùng nổ làn sóng bất mãn dữ dội. Điều khiến vô số người dân tuyệt vọng và liên tục đăng bài than phiền nhiều nhất chính là lạm phát nghiêm trọng: giá thực phẩm đã đắt đỏ đến mức người dân cảm thấy không thể sống nổi.
Sau khi Mỹ và Israel không kích Iran vào ngày 28/2, chính phủ Iran đã lập tức ngắt kết nối Internet quốc tế của cả nước. Dù hiện nay nhiều trang web vẫn còn bị chặn, nhưng “khe hở Internet” nhỏ này cũng đã đủ để những tiếng nói bị dồn nén suốt 3 tháng của người dân Iran bùng phát mạnh mẽ. Khi mở lại các nền tảng mạng xã hội sau thời gian dài vắng bóng, khắp nơi đều là những lời than phiền về giá cả leo thang.
Số liệu cho thấy, giá dầu thực vật tại Iran tăng vọt 308%, giá thịt gà tăng 190%, ngay cả gạo – loại lương thực thiết yếu - cũng tăng 170%.
Dữ liệu của Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) còn cho biết lạm phát thực phẩm tại nước này đã tăng lên mức đáng kinh ngạc, dao động từ 140% đến 200%.
“Mọi thứ đều đắt đỏ như một thảm họa”, một cư dân mạng Iran viết: “Lần nào đi chợ tôi cũng ra về với trái tim tan vỡ, vì đã tiêu sạch tiền tiết kiệm mà vẫn chẳng mua được bao nhiêu. Điều này thật sự quá sức chịu đựng. Chúng tôi thậm chí không còn đủ sức để tiếp tục sống một cuộc sống bình thường nữa”.
Đối mặt với làn sóng bất bình mang tính lịch sử này, giới chức và các viện nghiên cứu Iran cảnh báo rằng việc mở lại Internet có thể biến thành một dạng “chiến tranh nhận thức”. Họ cho rằng có các thế lực bên ngoài đang lợi dụng việc khuếch đại mâu thuẫn xã hội để kích động người dân xuống đường biểu tình.
Tuy nhiên, lập luận của chính quyền dường như không thể xoa dịu cơn phẫn nộ trong xã hội. Các cuộc khảo sát cho thấy chỉ còn khoảng 9% người dân ủng hộ việc tiếp tục hạn chế Internet.
Nam rapper nổi tiếng Iran Toomaj Salehi - người từng bị chính quyền bắt giam - cũng mạnh mẽ lên tiếng trên X, nhấn mạnh rằng quyền truy cập Internet là quyền lợi chính đáng của người dân chứ không phải sự ban phát từ chính phủ.
Đối với những người dân Iran vừa được “trở lại thế giới mạng” sau ba tháng chìm trong bóng tối, thì thực phẩm không đủ khả năng mua nổi trên bàn ăn mới chính là cuộc khủng hoảng sinh tồn chân thực và cấp bách nhất.
Mỗi ngày ngắt mạng, Iran thiệt hại 30-40 triệu USD
Iran đã nới lỏng phần nào lệnh phong tỏa Internet kéo dài hơn một tháng, gọi ngắt mạng là biện pháp cần thiết trong thời chiến, nhưng lệnh ngắt mạng này được ước tính gây thiệt hại cho nền kinh tế Iran từ 30 đến 40 triệu USD mỗi ngày.
Người dùng Internet cho biết tại một số khu vực, truy cập mạng đang dần được khôi phục. Truyền thông nhà nước Iran đưa tin dịch vụ Internet băng thông rộng cố định đã hoạt động trở lại một phần, nhưng Internet di động vẫn chưa được khôi phục.
Bộ trưởng Thông tin và Truyền thông Iran Sattar Hashemi trong cuộc trả lời phỏng vấn nhật báo địa phương “Shargh” xác nhận quy trình khôi phục truy cập Internet đã được khởi động. Quyết định này đánh dấu bước ngoặt lớn trong chính sách phong tỏa mạng được áp dụng từ ngày 8/1 với lý do an ninh quốc gia.
Khi đó, để đối phó với làn sóng biểu tình chống chính phủ trên toàn quốc, chính quyền Iran đã cắt kết nối Internet quốc tế với lý do lo ngại an ninh. Đến tháng 2, mạng từng được khôi phục một phần, nhưng sau khi chiến sự giữa Mỹ, Israel và Iran bùng phát ngày 28/2, kết nối bị ngắt hoàn toàn. Hãng thông tấn bán chính thức ISNA cho biết biện pháp khôi phục kết nối này được thực hiện từ ngày 27/5.
Điều đáng chú ý là quyết định trên đã tạo ra những phản ứng khác nhau giữa các phe phái chính trị tại Iran.
Hãng thông tấn Fars - cơ quan có liên hệ với IRGC - ban đầu đã đặt câu hỏi về tính hợp pháp của quyết định này, cho rằng lệnh hạn chế Internet vốn do Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran ban hành và nghi ngờ liệu chính phủ có quyền ra lệnh khôi phục hay không.
Động thái này được bên ngoài xem là dấu hiệu phe cứng rắn phản đối quyết định của chính phủ ôn hòa. Tuy nhiên, chỉ vài giờ sau, Fars lại đăng xã luận đổi giọng, cho rằng việc mở lại Internet là “quyết định cần thiết về mặt kỹ thuật và an ninh”, đồng thời nói rằng khi môi trường mạng được cải thiện thì việc khôi phục là điều “sớm hay muộn cũng sẽ xảy ra”.
Bài xã luận cũng chỉ trích một số truyền thông có xu hướng cải cách đã lợi dụng vấn đề phong tỏa Internet để khoét sâu chia rẽ nội bộ. Tờ “Iran International” nhận định việc ngay cả truyền thông thuộc phe IRGC sau đó cũng đổi sang ủng hộ cho thấy quá trình khôi phục Internet ở Iran dường như đã chính thức được thông qua.
Theo tổ chức giám sát kỹ thuật số “NetBlocks”, trong 87 ngày qua, phần lớn người dân Iran không thể truy cập Internet quốc tế, chỉ một số ít có thể vượt tường lửa bằng các dịch vụ VPN đắt đỏ.
Hiện nay, trong bối cảnh đàm phán kết thúc chiến tranh giữa Mỹ và Iran đang bước vào giai đoạn cuối, động thái của Iran được xem là tín hiệu muốn nới lỏng kiểm soát nội bộ và phát đi thông điệp hòa dịu với bên ngoài.
Gần ba tháng bị cô lập mạng không chỉ cắt đứt cầu nối thông tin giữa người dân Iran với thế giới, mà còn gây thiệt hại khó đo đếm cho nền kinh tế nội địa, hoạt động công nghệ, trao đổi học thuật và hình ảnh quốc tế của Iran.
Việc “mở mạng” của Iran không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật. Đằng sau quyết định này là sự đan xen của đấu đá chính trị nội bộ, áp lực kinh tế – xã hội, biến động quốc tế. Trong đó áp lực kinh tế là nguyên nhân quan trọng nhất. Trong thời đại kinh tế số toàn cầu, việc tự tách khỏi Internet quốc tế gần như tương đương “tự sát kinh tế”.
88 ngày phong tỏa đã khiến các doanh nghiệp thương mại điện tử xuyên biên giới, công ty công nghệ, lao động làm việc từ xa, người làm nghề tự do chịu tổn thất rất lớn. Nhiều công ty công nghệ gần như đình trệ hoạt động, trao đổi học thuật bị gián đoạn, còn mô hình làm việc từ xa gần như tê liệt hoàn toàn.
Trong bối cảnh chiến tranh vẫn chưa kết thúc hoàn toàn, nền kinh tế vốn đã mong manh của Iran khó có thể tiếp tục chịu đựng tình trạng “mất máu” như vậy. Lệnh của Tổng thống Pezeshkian vì thế được xem là bước đi thực dụng nhằm cứu nền kinh tế và ngăn đời sống dân sinh tiếp tục xấu đi.
Iran chuyển sang mô hình “mở nhưng kiểm soát” Internet
Theo phân tích của giới quan sát, giới lãnh đạo Iran dường như nhận ra rằng: “Cắt Internet hoàn toàn là con dao hai lưỡi”. Dù giúp hạn chế biểu tình và kiểm soát thông tin, nhưng việc phong tỏa toàn diện lại khiến người dân đổ xô dùng VPN, gia tăng tâm lý bất mãn, hình thành các mạng lưới “ngầm” khó kiểm soát hơn.
Vì vậy, Iran có thể đang chuyển từ “phong tỏa thô bạo” sang “mở có kiểm soát”. Nói cách khác, cho phép truy cập Internet quốc tế nhưng áp dụng hệ thống lọc nội dung và giám sát tinh vi hơn.
Quyết định mở lại Internet có thể là tín hiệu ngoại giao mang tính biểu tượng. Trong bối cảnh đàm phán Mỹ–Iran đang ở giai đoạn then chốt, việc tiếp tục cắt mạng bị xem là biểu hiện của trạng thái đối đầu cứng rắn.
Việc nối lại Internet giúp Iran cải thiện hình ảnh quốc tế, thể hiện dấu hiệu “trở lại bình thường”, tạo không khí hòa dịu hơn cho đàm phán.
Nhưng tranh cãi nội bộ Iran vẫn rất lớn. Phản ứng thay đổi liên tục của Fars News Agency cho thấy trong nội bộ Iran vẫn tồn tại bất đồng sâu sắc về mức độ “mở cửa”. Phe cứng rắn - đặc biệt là các cơ quan an ninh và tình báo - vẫn rất lo ngại “xâm nhập tư tưởng”, “cách mạng màu”, tác động từ mạng xã hội quốc tế. Do đó, nhiều khả năng Iran sẽ áp dụng mô hình Internet giới hạn, có bộ lọc, tốc độ thấp, truy cập chậm với một số nền tảng quốc tế.
Theo NetEase, UDN
