Đấu thầu về bản chất là một cơ chế cạnh tranh. Nhiều nhà cung cấp cùng tham gia, đưa ra những phương án và mức giá khác nhau, qua đó giúp chủ đầu tư lựa chọn được sản phẩm có chất lượng phù hợp với chi phí hợp lý nhất. Nhưng trong thực tế mua sắm thuốc, vật tư và thiết bị y tế tại Việt Nam, không ít cuộc đấu thầu đang cho thấy một nghịch lý: quy trình có thể đầy đủ, thủ tục có thể đúng hình thức, nhưng hiệu quả cạnh tranh và tiết kiệm lại không tương xứng.
Loạt bài phân tích dữ liệu “Nhận diện những trùm thầu y tế tại Việt Nam” của VietTimes đã phác họa một bức tranh đáng suy ngẫm về thị trường này. Từ dữ liệu đấu thầu, có thể nhận diện tình trạng nhiều gói thầu chỉ có một nhà thầu tham dự, giá trúng thầu sát hoặc bằng giá dự toán, hoặc có những trường hợp mức chênh lệch chỉ vài chục nghìn đồng trên những hợp đồng trị giá hàng tỷ đồng.
Đơn cử, VietTimes ghi nhận tại một số gói thầu cung cấp hóa chất, vật tư xét nghiệm, nhà thầu trúng thầu với mức giá chỉ thấp hơn giá gói thầu vài nghìn hoặc vài chục nghìn đồng. Có gói thầu tại Bệnh viện Bãi Cháy, giá trúng chỉ thấp hơn giá gói thầu 6.000 đồng. Những con số tưởng như nhỏ bé ấy lại đặt ra câu hỏi lớn về thực chất của cạnh tranh trong đấu thầu.
Tất nhiên, giá trúng thầu sát giá dự toán không mặc nhiên đồng nghĩa với sai phạm. Một số sản phẩm có tính chuyên biệt, yêu cầu kỹ thuật và điều kiện cung ứng đặc thù, khiến số lượng nhà cung cấp đủ năng lực bị hạn chế. Nhưng khi tình trạng này lặp đi lặp lại trên diện rộng, đặc biệt tại những gói thầu chỉ có một nhà thầu tham dự, cơ quan quản lý không thể chỉ nhìn vào việc hồ sơ có đầy đủ hay không mà cần xem xét thực chất quá trình hình thành giá và lựa chọn nhà thầu.
Đáng lo ngại hơn, vấn đề không chỉ nằm ở mức tiết kiệm thấp. Có những trường hợp cùng một sản phẩm, cùng hãng sản xuất, cùng cấu hình kỹ thuật nhưng giá trúng thầu giữa các cơ sở y tế lại có sự chênh lệch đáng kể. Nếu thiếu cơ chế đối chiếu và kiểm soát, người bệnh có thể phải chi trả cho những sản phẩm được mua với mức giá cao hơn nhiều so với giá trị thực.
Nhìn lại những vụ án lớn trong lĩnh vực y tế, có thể thấy những bất cập của cơ chế đấu thầu không đơn thuần xuất phát từ năng lực quản lý hay những khiếm khuyết về thủ tục.
Vụ án Công ty Việt Á là một minh chứng điển hình. Kết quả điều tra đã làm rõ hành vi nâng khống giá thành sản phẩm, chi tiền ngoài hợp đồng và thông đồng với một số cá nhân có trách nhiệm tại các cơ sở y tế để được cung cấp bộ kit xét nghiệm COVID-19. Giá bán được xác định ở mức 470.000 đồng/kit, trong khi cơ cấu giá đã bị thao túng để phục vụ mục đích trục lợi.
Gần đây, vụ án liên quan Công ty cổ phần Việt Mỹ tiếp tục cho thấy những nguy cơ nghiêm trọng trong thị trường thiết bị y tế. Theo thông tin từ cơ quan điều tra, doanh nghiệp này đã sử dụng các pháp nhân trong và ngoài nước để mua đi bán lại, nâng giá thiết bị trước khi nhập khẩu vào Việt Nam; đồng thời có những hành vi vi phạm trong quá trình nhập khẩu và cung ứng thiết bị.
Hai vụ việc với những phương thức khác nhau nhưng cùng phơi bày một vấn đề: khi lợi ích nhóm và tham nhũng chen chân vào hoạt động mua sắm y tế, giá cả không còn được quyết định bởi cạnh tranh thị trường mà có thể trở thành công cụ để phân chia lợi ích bất chính.
Cần nhìn nhận rằng nâng giá, gửi giá hay chi phần trăm ngoài hợp đồng không phải là những hiện tượng có thể giải quyết chỉ bằng việc sửa một vài biểu mẫu đấu thầu. Đằng sau chúng thường là những mối quan hệ được thiết lập từ trước giữa nhà cung cấp, đơn vị tư vấn, đơn vị thẩm định giá và những người có quyền quyết định tại chủ đầu tư.
Khi nhà thầu đã tính trước các khoản chi ngoài hợp đồng vào giá bán, khi thông số kỹ thuật được xây dựng theo hướng chỉ một vài sản phẩm đáp ứng, khi giá dự toán được hình thành từ những báo giá thiếu tính độc lập, thì cuộc đấu thầu dù được tổ chức công khai vẫn có thể chỉ là một cuộc chơi đã được sắp đặt.
Và người chịu thiệt cuối cùng chính là người bệnh.
Muốn giải quyết tận gốc vấn đề, trước hết phải thay đổi cách tiếp cận: không chỉ kiểm soát quy trình đấu thầu mà phải kiểm soát toàn bộ chuỗi hình thành giá, từ nhà sản xuất, nhà nhập khẩu, nhà phân phối đến cơ sở y tế mua sắm.
Thứ nhất, cần xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về giá thuốc, vật tư và thiết bị y tế, được cập nhật thường xuyên, có khả năng truy xuất đến giá nhập khẩu, giá kê khai, giá trúng thầu và giá mua thực tế. Những sản phẩm cùng chủng loại, xuất xứ, cấu hình và điều kiện thương mại tương đương phải được đối chiếu để phát hiện các mức giá bất thường. Đây là nền tảng quan trọng để ngăn chặn tình trạng một sản phẩm nhưng nhiều mức giá vô lý.
Thứ hai, phải kiểm soát chặt chẽ khâu xây dựng giá gói thầu. Không thể để chủ đầu tư chỉ dựa vào một vài báo giá do nhà cung cấp đưa ra rồi sử dụng chính những báo giá đó làm căn cứ xác định giá dự toán. Cần có cơ chế thẩm định độc lập, đối chiếu dữ liệu thị trường và chịu trách nhiệm cá nhân đối với người phê duyệt giá. Đặc biệt, phải kiểm tra những hồ sơ mời thầu có thông số kỹ thuật bất thường, hạn chế cạnh tranh hoặc tạo lợi thế cho một nhà cung cấp cụ thể.
Thứ ba, cần thiết lập cơ chế giám sát tự động đối với các gói thầu có dấu hiệu rủi ro: chỉ có một nhà thầu tham dự; tỷ lệ tiết kiệm thấp bất thường; giá trúng thầu cao hơn đáng kể so với mặt bằng giá của sản phẩm tương đương; một doanh nghiệp liên tục trúng thầu tại cùng một chủ đầu tư. Những dấu hiệu này phải được đưa vào diện giám sát, kiểm tra chuyên sâu, thay vì chờ đến khi có đơn thư hoặc hậu quả thất thoát xảy ra.
Thứ tư, phải làm rõ và xử lý nghiêm trách nhiệm của những người đứng đầu cơ sở y tế, hội đồng mua sắm, tổ chuyên gia đấu thầu, đơn vị tư vấn và thẩm định giá nếu có hành vi thông đồng, cố tình tạo điều kiện cho nhà thầu trục lợi. Cùng với xử lý hình sự những hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm, cần thu hồi triệt để tài sản thất thoát, công khai kết quả xử lý và ngăn chặn những doanh nghiệp vi phạm tiếp tục tham gia các gói thầu bằng những pháp nhân khác.
Cuối cùng, cần khuyến khích cạnh tranh thực chất thông qua đấu thầu tập trung đối với những nhóm thuốc, vật tư có nhu cầu lớn, tiêu chuẩn hóa danh mục và cấu hình kỹ thuật, đồng thời tạo điều kiện để các nhà sản xuất và nhà phân phối đủ năng lực tham gia trực tiếp. Đối với thuốc và thiết bị chuyên biệt, cần có cơ chế đánh giá giá theo đặc tính kỹ thuật, chất lượng, chi phí bảo trì và vòng đời sử dụng, tránh chạy theo tiêu chí giá thấp một cách máy móc.
Y tế là lĩnh vực đặc biệt, nơi mỗi quyết định mua sắm không chỉ liên quan đến ngân sách mà còn trực tiếp tác động đến sức khỏe, tính mạng con người. Vì thế, không thể chấp nhận việc những khoản chi phí bất hợp lý được hợp thức hóa rồi chuyển sang vai người bệnh thông qua viện phí, giá dịch vụ và các khoản đồng chi trả.
Cũng cần nhấn mạnh rằng mục tiêu của đấu thầu không đơn giản là đạt tỷ lệ tiết kiệm cao nhất bằng mọi giá. Thuốc tốt, thiết bị tốt, dịch vụ bảo hành và cung ứng ổn định đều có giá trị của nó. Điều quan trọng là mỗi đồng tiền bỏ ra phải tương xứng với chất lượng và giá trị thực nhận, không phải để nuôi dưỡng những khoản chênh lệch bất minh.
Suy cho cùng, muốn giảm giá thuốc và thiết bị y tế, không thể chỉ yêu cầu các nhà thầu giảm giá, cũng không thể chỉ sửa đổi quy trình hay bổ sung thêm những tầng nấc kiểm soát. Điều cần thiết hơn cả là triệt tiêu những điều kiện dung dưỡng tham nhũng, móc ngoặc và lợi ích nhóm trong hoạt động mua sắm y tế.
Một thị trường đấu thầu chỉ thực sự cạnh tranh khi không có sự sắp đặt, giá cả chỉ thực sự hợp lý khi không bị thao túng và mỗi quyết định mua sắm phải được đặt dưới sự giám sát minh bạch, độc lập.
Đó không chỉ là yêu cầu chống thất thoát ngân sách. Đó còn là trách nhiệm bảo vệ quyền lợi người bệnh, bảo vệ sự công bằng trong tiếp cận dịch vụ y tế và khôi phục niềm tin của xã hội đối với hệ thống y tế nước nhà.
