“Làm sạch” mã số thuế: Có nên miễn, giảm nghĩa vụ thuế với doanh nghiệp ngừng hoạt động?

Hơn 600.000 mã số thuế cần được rà soát

Hiện nay, có hàng trăm nghìn doanh nghiệp ngừng hoạt động nhưng vẫn chưa quyết toán thuế hoặc các thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế (MST). Tình trạng này không chỉ gây khó khăn trong công tác quản lý người nộp thuế mà còn tiềm ẩn nhiều hệ luỵ.

Tại Công điện hỏa tốc số 18 ban hành ngày 13/7, Cục Thuế (Bộ Tài chính) yêu cầu cơ quan thuế các tỉnh, thành phố tập trung nguồn lực thực hiện chiến dịch làm sạch dữ liệu mã số thuế đối với hơn 600.000 doanh nghiệp.

Đáng chú ý, trong số này có gần 300.000 doanh nghiệp đã ngừng hoạt động nhưng chưa hoàn tất thủ tục giải thể. Theo đó, cơ quan thuế có nhiệm vụ thông báo đến người nộp thuế yêu cầu hoàn thành nghĩa vụ kê khai, nộp thuế và thực hiện thủ tục giải thể doanh nghiệp.

Bà Nguyễn Thị Cúc, Chủ tịch Hội Tư vấn thuế Việt Nam, nguyên Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Thuế nêu thực tế trong quá trình triển khai chiến dịch làm sạch dữ liệu mã số thuế, xuất hiện nhiều vướng mắc, nhất là ở nhóm người nộp thuế không am hiểu pháp luật và không có dấu hiệu cố tình vi phạm.

Bà Cúc nêu một trường hợp thực tế về một doanh nghiệp chấm dứt hoạt động từ năm 2013 nhưng đến tháng 8/2026 mới làm thủ tục chấm dứt hiệu lực MST. Tổng số tiền được thông báo phải nộp để hoàn tất thủ tục gồm 11,5 triệu đồng tiền phạt chậm nộp tờ khai thuế giá trị gia tăng (GTGT); 11,5 triệu đồng tiền phạt chậm nộp tờ khai thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN); 22 triệu đồng lệ phí môn bài từ năm 2013 đến năm 2025 và 16 triệu đồng tiền chậm nộp tính cho từng năm. Tổng cộng là 61 triệu đồng.

Theo quy định của Luật Quản lý thuế, đối với trường hợp chậm nộp tiền thuế, tiền chậm nộp được tính theo thời gian quy định của pháp luật với mức 0,03%/ngày áp dụng từ ngày 1/7/2016 đến nay; trước đó là 0,05%/ngày, tùy thời kỳ.

Bên cạnh việc thu thuế và tiền chậm nộp, khi xử lý các trường hợp ngừng hoạt động, cơ quan thuế đang thực hiện truy thu lệ phí môn bài từ thời điểm ngừng hoạt động đến năm 2025 và tiền chậm nộp lệ phí môn bài.

Theo bà Nguyễn Thị Cúc, từ ngày 1/1/2026, người nộp thuế không phải nộp lệ phí môn bài theo Nghị quyết số 198/2025/QH15 của Quốc hội. Cơ quan thuế đồng thời xử phạt hành vi không nộp hồ sơ khai thuế GTGT, TNDN... trong thời gian người nộp thuế không hoạt động, không phát sinh doanh thu.

Tuy nhiên, theo bà Cúc việc áp dụng cách xử lý vi phạm đối với người nộp thuế đã ngừng kinh doanh tương tự doanh nghiệp, hộ kinh doanh đang hoạt động có thể chưa phù hợp với bản chất của hành vi và thực tiễn, gây khó khăn cho cả người nộp thuế và cơ quan thuế trong quá trình làm sạch MST.

Phân loại doanh nghiệp để xử lý đúng mức độ vi phạm

Về phương án xử lý, bà Nguyễn Thị Cúc đề xuất đối với những trường hợp doanh nghiệp, hộ kinh doanh đã ngừng hoạt động nhưng chưa chấm dứt hiệu lực mã số thuế do thiếu hiểu biết hoặc “bỏ quên” thủ tục, cơ quan chức năng có thể xem xét áp dụng cơ chế xử lý phù hợp.

Nếu người nộp thuế thực tế không còn hoạt động sản xuất, kinh doanh, không phát sinh doanh thu, chi phí và không có nợ thuế, có thể nghiên cứu việc không truy thu lệ phí môn bài, tiền chậm nộp cũng như không xử phạt hành vi chậm nộp các hồ sơ khai thuế trong thời gian không hoạt động. Thay vào đó, biện pháp xử lý có thể tập trung vào việc xử phạt hành vi không thực hiện thủ tục chấm dứt hiệu lực MST.

Với các khoản thuế còn nợ ngân sách Nhà nước phát sinh trước thời điểm doanh nghiệp, hộ kinh doanh ngừng hoạt động, trường hợp không có dấu hiệu gian lận về doanh thu, chi phí hoặc hóa đơn, chứng từ nhằm trốn thuế, cần xem xét phân loại khoản nợ theo từng sắc thuế và thời gian phát sinh để bảo đảm thu đủ số thuế gốc. Bên cạnh đó, có thể nghiên cứu giới hạn thời gian tính tiền chậm nộp ở mức không quá 5 năm.

Ở chiều ngược lại, cần xử lý nghiêm các trường hợp thành lập doanh nghiệp “ma” để mua bán hóa đơn, bỏ địa chỉ kinh doanh nhằm né tránh nghĩa vụ thuế, hoặc đánh cắp, giả mạo thông tin của người khác để đăng ký doanh nghiệp, hộ kinh doanh phục vụ các hoạt động phi pháp.

Theo bà Cúc, việc phân loại rõ giữa trường hợp vi phạm do thiếu hiểu biết, “bỏ quên” thủ tục với hành vi cố tình gian lận sẽ giúp chính sách xử lý vừa có tính răn đe, vừa tránh đánh đồng các nhóm người nộp thuế có mức độ vi phạm khác nhau.

Không thể bỏ qua nghĩa vụ tuân thủ

Ở góc độ khác, ông Nguyễn Văn Được, Tổng giám đốc Công ty TNHH Kế toán và Tư vấn Thuế Trọng Tín cho biết khi doanh nghiệp dừng hoạt động, không có bất kỳ hoạt động kinh doanh nào nên thuế không phát sinh.

Tuy nhiên, trước năm 2026 có lệ phí môn bài, đây là khoản phí bắt buộc phải nộp để phục vụ cho quá trình hoạt động kinh doanh. Theo quy định, doanh nghiệp không hoạt động và muốn không phải nộp lệ phí môn bài thì bắt buộc phải làm hồ sơ tạm ngừng tại cơ quan đăng ký kinh doanh và cơ quan thuế.

Theo ông Được, nếu bây giờ đưa ra cơ chế miễn lệ phí môn bài cho những trường hợp tự ý ngừng hoạt động mà không khai báo thì tạo ra sự không phù hợp, gây bất công cho những người tuân thủ pháp luật.

“Một doanh nghiệp đang hoạt động bình thường nếu vi phạm thủ tục hành chính, chậm nộp tờ khai thì vẫn bị xử phạt bình thường. Vậy thì không có lý do gì một người không chịu thực hiện nghĩa vụ khai báo theo đúng quy định pháp luật lại được miễn phạt. Làm như vậy là bất công và làm giảm ý thức tuân thủ pháp luật chung”, ông Được nói với VietTimes.

Bên cạnh đó, ông cho biết nếu người nộp thuế không nộp tờ khai thuế trong 5 năm hay 10 năm thì mức xử phạt hành chính cũng không thay đổi.

Nghị định 125 của Chính phủ quy định rất rõ, trường hợp cùng một thời điểm người nộp thuế chậm nộp nhiều hồ sơ khai thuế của nhiều kỳ tính thuế nhưng cùng một sắc thuế thì chỉ bị xử phạt về một hành vi chậm nộp hồ sơ khai thuế có khung phạt tiền cao nhất trong số các hành vi đã thực hiện theo quy định tại Nghị định này và áp dụng tình tiết tăng nặng vi phạm nhiều lần.

Vấn đề quan trọng nhất ở đây theo ông Được là cơ quan thu cần có sự cởi mở, hỗ trợ người nộp thuế tích cực. Đồng thời giải thích rõ cho doanh nghiệp, hộ kinh doanh những quy định của pháp luật và khuyến khích mọi người tuân thủ pháp luật

Làm sạch dữ liệu, hỗ trợ người dân tối đa

Trao đổi với VietTimes, ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi (NTU) cho rằng chiến dịch “Làm sạch mã số thuế – Tháo gỡ điểm nghẽn trong kinh doanh” là một chủ trương cần thiết, không chỉ nhằm nâng cao chất lượng dữ liệu thuế mà còn có thể trở thành cơ hội quan trọng để cải cách phương thức quản lý, giảm chi phí tuân thủ và củng cố niềm tin của hộ kinh doanh, doanh nghiệp.

Tuy nhiên, trong quá trình triển khai, cần phân biệt rất rõ giữa “mã số thuế còn tồn tại trên hệ thống” và “hoạt động kinh doanh thực tế còn tồn tại”. Có những hộ kinh doanh, doanh nghiệp đã ngừng hoạt động từ lâu nhưng chưa hoàn tất thủ tục đóng mã số thuế, dẫn tới phát sinh những yêu cầu hoặc nghĩa vụ mà người dân có thể cảm nhận là chưa phù hợp với thực tế. Đây là nhóm cần được xử lý thận trọng, trên tinh thần hỗ trợ và đồng hành.

Theo ông, nên lấy nguyên tắc “đúng pháp luật, đúng thực tế và nhân văn trong thực thi” làm trọng tâm. Trước hết, cần phân loại dữ liệu thành các nhóm: đang hoạt động; đã ngừng nhưng chưa hoàn tất thủ tục; không còn hoạt động nhưng dữ liệu chưa được cập nhật; và trường hợp thực tế vẫn phát sinh nghĩa vụ thuế. Mỗi nhóm cần có cách xử lý tương ứng, tránh áp dụng một quy trình cứng nhắc cho tất cả.

Đặc biệt, với người đã thực sự ngừng kinh doanh, cơ quan chức năng nên tạo điều kiện tối đa để chính chủ hộ, chủ doanh nghiệp tham gia xác nhận và hoàn thiện dữ liệu, thông qua các kênh trực tuyến, cơ chế một cửa, hướng dẫn rõ ràng và thủ tục đơn giản. Việc xác minh cần được thực hiện với chi phí và thời gian thấp nhất cho người dân; không nên để quá trình “làm sạch dữ liệu” vô tình trở thành một khoản chi phí tài chính mới hoặc một gánh nặng thủ tục đối với những người đã ngừng kinh doanh.

Về nghĩa vụ thuế, cần xác định trên cơ sở hoạt động thực tế, thời gian thực tế và căn cứ pháp luật cụ thể, đồng thời tăng đối thoại, giải thích và hướng dẫn trước khi áp dụng các biện pháp xử lý. Làm như vậy vừa bảo đảm kỷ cương pháp luật, vừa tạo cảm giác công bằng và hợp lý cho người dân.

“Tôi đặc biệt cho rằng, chiến dịch này không nên chỉ có mục tiêu đóng cho hết các mã số thuế không còn hoạt động mà cần coi đây là một đợt rà soát để học từ những điểm nghẽn của chính hệ thống quản lý. Qua đó cần trả lời được: Vì sao người dân đã ngừng kinh doanh nhưng việc đóng mã số thuế vẫn kéo dài? Khâu nào còn nhiều thủ tục? Dữ liệu giữa các cơ quan đã kết nối thông suốt chưa? Có thể tự động hóa những bước nào?”, ông Huy phân tích.

Từ những bài học đó, cần thiết kế lại quy trình theo hướng một lần khai báo – nhiều cơ quan cùng sử dụng dữ liệu – thủ tục đóng mã số thuế hoặc giải thể nhanh, rõ và dễ thực hiện.

Quan trọng nhất, chính sách nên tạo cho người dân cảm nhận rằng “ngừng kinh doanh không có nghĩa là bị mắc kẹt trong thủ tục; quay lại kinh doanh cũng không phải bắt đầu lại từ đầu”. Khi chi phí tuân thủ được giảm, dữ liệu được làm sạch và thủ tục được cải thiện, người từng kinh doanh sẽ có thêm niềm tin và động lực quay trở lại thị trường khi có cơ hội.

Theo ông Huy, thành công lớn nhất của chiến dịch không chỉ là làm sạch được dữ liệu hôm nay, mà là xây dựng được một hệ thống quản lý tốt hơn để ngày mai người dân mở, thay đổi hoặc chấm dứt hoạt động kinh doanh đều nhanh hơn, thuận lợi hơn và ít chi phí hơn.