Một năm là khoảng thời gian ngắn trong lịch sử, nhưng đối với một bộ máy hành chính đang trên đà cải cách, đó là thước đo đủ dài để kiểm nghiệm nhịp đập của những chủ trương lớn. Hội nghị toàn quốc sơ kết 1 năm vận hành mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền 3 cấp vừa qua không đơn thuần là một buổi tổng kết số liệu, mà chính là thời điểm cân não để nhận diện bản chất của cuộc chuyển giao lịch sử.
Phát biểu chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại hội nghị đã đặt ra một tư duy chiến lược trực diện, thúc bách khi chúng ta đã đi qua giai đoạn sắp xếp tổ chức ban đầu, nhiệm vụ tiếp theo là phải chuyển hoàn toàn trọng tâm sang nâng cao chất lượng vận hành, năng lực phục vụ và năng lực kiến tạo phát triển của bộ máy mới. Điều này đồng nghĩa với việc, mọi nỗ lực tinh gọn không phải để cắt giảm cơ học, mà là để tạo ra xung lực phát triển mạnh mẽ nhất, bắt đầu từ cấp gần dân nhất.
Nhìn lại hành trình một năm qua, những kết quả đạt được là vô cùng quan trọng, minh chứng cho một quyết tâm chính trị ở cấp độ cao nhất. Bộ máy của hệ thống chính trị từ Trung ương đến địa phương đã được sắp xếp, kiện toàn theo hướng tinh gọn hơn, đồng bộ hơn. Nhiều đầu mối, tầng nấc trung gian đã bị cắt giảm một cách táo bạo, chức năng và nhiệm vụ của các cơ quan từng bước được rà soát, điều chỉnh để xóa bỏ tình trạng chồng chéo. Việc tổ chức lại các cơ quan Đảng, cơ quan hành pháp, cơ quan dân cử, Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị, xã hội và các đơn vị sự nghiệp công lập đã cơ bản bảo đảm tiến độ. Đồng thời, việc hoàn thiện thể chế pháp luật, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính, chuyển đổi số đã tạo ra những quy trình mới mang tính đột phá.
Sự ổn định bước đầu của mô hình chính quyền địa phương giúp các hoạt động quản lý nhà nước, cung ứng dịch vụ công, bảo đảm an sinh xã hội và an ninh quốc phòng được duy trì liên tục, không để xảy ra bất kỳ khoảng trống quản lý nào. Sự đồng thuận, ủng hộ của đội ngũ cán bộ, công chức và các tầng lớp nhân dân chính là điểm tựa vững chắc khẳng định chủ trương của Đảng là hoàn toàn đúng đắn, hợp lòng dân.
Tuy nhiên, góc nhìn sòng phẳng và khoa học không cho phép chúng ta thỏa mãn với những thành quả ban đầu. Sức nặng trong thông điệp của người đứng đầu Đảng và Nhà nước nằm ở tinh thần nhìn thẳng vào sự thật, dũng cảm chỉ ra 7 vướng mắc, hạn chế lớn đang là những điểm nghẽn kìm hãm sự vận hành của bộ máy. Trong số đó, điểm nghẽn đáng lo ngại nhất, có tác động trực tiếp đến hiệu quả thực thi chính sách, chính là khoảng cách về năng lực ở cấp cơ sở, đặc biệt là cấp xã.
Quy luật vận hành của một bộ máy tinh gọn là khi tầng nấc trung gian giảm đi, luồng công việc sẽ đổ dồn xuống hạ nguồn. Trách nhiệm đổ về cơ sở ngày một lớn, nhưng năng lực thực thi, nguồn lực tài chính và chất lượng nhân sự tại đây lại chưa phát triển tương xứng để gánh vác. Số liệu khảo sát được đưa ra tại hội nghị là một thực tế cần suy ngẫm: chỉ có khoảng 53% cán bộ cấp tỉnh và vỏn vẹn 30% cán bộ cấp xã đáp ứng được yêu cầu nhiệm vụ trong bối cảnh mới. Đây là một tỉ lệ thấp, phản ánh áp lực đè nặng lên vai những cán bộ sát dân nhất, khi họ vừa phải kiêm nhiệm nhiều việc, vừa phải xử lý các lĩnh vực phức tạp như đất đai, tài chính, quy hoạch, công nghệ thông tin mà không có đủ chuyên môn sâu, dẫn đến rủi ro công vụ luôn thường trực.
Điểm nghẽn về năng lực cơ sở càng trở nên trầm trọng hơn do cơ chế phân bổ biên chế và nguồn lực còn mang tính bình quân, cào bằng. Suốt một thời gian dài, chúng ta vẫn quen với việc áp đặt định mức nhân sự dựa trên những tiêu chí cơ học mà chưa phản ánh đầy đủ sự khác biệt rất lớn về quy mô dân số, diện tích tự nhiên, tính chất đô thị hay điều kiện đặc thù của vùng miền núi, biên giới, hải đảo. Một xã vùng ven đô có tốc độ đô thị hóa chóng mặt, dân số đông bằng cả một huyện miền núi, nhưng số lượng công chức được giao lại không có sự khác biệt đáng kể. Sự cào bằng này dẫn đến tình trạng nơi thì quá tải nghiêm trọng, nơi thì thảnh thơi, triệt tiêu động lực đổi mới sáng tạo và làm giảm lòng tin của người dân khi dịch vụ công bị trì trệ.
Bên cạnh đó, sự khập khiễng của hạ tầng công nghệ và dữ liệu cũng là một lực cản lớn được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chỉ rõ. Chuyển đổi số được kỳ vọng là chiếc đòn bẩy để giải phóng sức lao động của bộ máy, nhưng thực tế hạ tầng số của chúng ta hiện nay vẫn còn phân tán, thiếu tính liên thông. Trung tâm dữ liệu quốc gia mới chỉ kết nối được một phần nhỏ các cơ sở dữ liệu chiến lược và chuyên ngành.
Câu chuyện trong tổng số 106 triệu thửa đất trên cả nước, mới chỉ có 23,5 triệu thửa đạt tiêu chí đúng, đủ, sạch, sống là một ví dụ điển hình. Khi dữ liệu cốt lõi về đất đai chưa được chuẩn hóa, việc quản lý và ra quyết định dựa trên dữ liệu số trở thành một bài toán vô cùng nan giải. Cán bộ cơ sở hằng ngày phải quay cuồng giữa hàng loạt phần mềm chuyên ngành khác nhau, hệ thống thường xuyên nghẽn mạng hoặc không đồng bộ, vô hình trung làm tăng thêm áp lực giấy tờ, thủ tục chứ chưa thực sự giải phóng thời gian cho họ hướng về phục vụ người dân.
Để đưa những chỉ đạo sâu sắc của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước vào cuộc sống, đòi hỏi các bộ, ngành và địa phương phải hành động với một tinh thần kỷ luật nghiêm minh, một quyết tâm chính trị sắt đá và một lộ trình triển khai cực kỳ khoa học. Chúng ta không thể giải quyết những vấn đề mang tính cấu trúc bằng những khẩu hiệu chung chung hay những đợt ra quân mang tính phong trào. Thông điệp cốt lõi cần phải bám sát là, phân cấp phân quyền phải đi đôi với phân bổ nguồn lực, nâng cao năng lực thực thi và giao kèm công cụ quản lý phù hợp. Giao việc cho cấp dưới mà giữ lại dòng tiền, giữ lại quyền quyết định tối hậu hoặc không đào tạo nhân sự đủ tầm thì chỉ là sự phân cấp nửa vời, tạo ra những điểm nghẽn mới ngay trong lòng hệ thống.
Thực tế từ cơ sở trong năm qua cũng đã nhen nhóm những mô hình mới, cách làm hay mang tính gợi mở. Tại một số địa phương, để khắc phục tình trạng thiếu hụt cán bộ chuyên sâu ở cấp xã, người ta đã chủ động thành lập các tổ chuyên trách liên xã hoặc điều động, luân chuyển định kỳ các công chức có năng lực từ cấp tỉnh, cấp huyện xuống trực tiếp bám nắm địa bàn, vừa giải quyết các hồ sơ tồn đọng về đất đai, xây dựng, vừa cầm tay chỉ việc cho cán bộ cơ sở.
Mô hình này không chỉ giúp tháo gỡ khó khăn tức thì cho người dân mà còn là môi trường rèn luyện thực tiễn vô giá cho đội ngũ cán bộ quy hoạch cấp chiến lược. Ở một số địa phương khác, việc ứng dụng triệt để các nền tảng số hóa quản trị công việc, nơi mà mọi nhiệm vụ từ khi phát sinh đến khi hoàn thành đều được lượng hóa bằng dòng dữ liệu thời gian thực, đã giúp lãnh đạo thấy rõ ai làm tốt, ai trì trệ để có sự điều chỉnh biên chế linh hoạt, không còn phụ thuộc vào những báo cáo thành tích định kỳ trên giấy.
Một bài học kỷ luật khác cũng cần được triển khai quyết liệt là việc xử lý dứt điểm các tài sản công dôi dư, bố trí trụ sở làm việc và số hóa tài liệu lưu trữ sau quá trình sáp nhập các đơn vị hành chính. Tình trạng nhiều trụ sở cơ quan bỏ hoang, xuống cấp gây lãng phí nguồn lực xã hội, trong khi hồ sơ tài liệu lưu trữ chưa được chỉnh lý đồng bộ gây khó khăn cho việc tra cứu của người dân là những hạt sạn cần phải được nhặt sạch. Người đứng đầu các bộ, ngành, địa phương phải chịu trách nhiệm cá nhân bằng những cam kết có lộ trình thời gian rõ ràng, không thể để sự chậm trễ kéo dài từ năm này qua năm khác dưới lý do vướng mắc cơ chế.
Sau một năm thử nghiệm và vận hành, mô hình tổ chức mới đã định hình rõ nét những ưu điểm và cả những khoảng trống cần bù đắp. Cuộc cải cách hành chính, tinh gọn bộ máy mà Đảng ta đang tiến hành không phải là một phép tính cộng trừ nhân sự đơn thuần, mà là một cuộc cách mạng sâu sắc về tư duy quản trị quốc gia. Mục tiêu tối thượng của bộ máy ấy phải là sự hài lòng của người dân, sự phồn vinh của đất nước và khả năng kiến tạo những giá trị phát triển mới. Khi toàn bộ hệ thống chính trị cùng chung một quyết tâm, cùng hành động dựa trên những dữ liệu sạch, những quy trình chuẩn và một tinh thần kỷ luật thép, chúng ta hoàn toàn có quyền tin tưởng rằng bộ máy tinh gọn sẽ thực sự trở thành động lực mạnh mẽ, đưa đất nước vững vàng tiến vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam.
