Cơ chế đã được kế thừa qua các đời Luật Đất đai
Theo Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh Tuyên Quang, đề xuất trên có cơ sở vững chắc tại nhiều luật, nghị quyết và nghị định.
Cụ thể, với Luật Đất đai, phiên bản luật năm 2013 đã quy định không đấu giá đối với trường hợp được miễn tiền thuê đất theo Điều 110 (theo điểm b, khoản 2, Điều 118). Phiên bản luật năm 2024 cũng quy định trường hợp này không đấu giá, không đấu thầu, trừ khi pháp luật quản lý ngành, lĩnh vực yêu cầu xác định số lượng nhà đầu tư quan tâm. Khoản này không giới hạn thời gian miễn phải áp dụng cho cả thời hạn thuê (theo khoản 1, Điều 124).
Với Luật Đầu tư 2025, điểm b khoản 1, điểm c khoản 2 Điều 14 và điểm a khoản 2 Điều 15 xác định dự án địa bàn khó khăn, đặc biệt khó khăn thuộc đối tượng ưu đãi đầu tư, trong đó có miễn, giảm tiền thuê đất. Điểm a khoản 1 Điều 157 Luật Đất đai năm 2024 là căn cứ áp dụng ưu đãi về đất đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh đủ điều kiện, tuân thủ các trường hợp loại trừ theo pháp luật.
Các điểm b, c, d khoản 3 Điều 39 Nghị định số 103/2024 quy định về tiền sử dụng đất, tiền thuê đất, đã được sửa đổi, bổ sung, quy định các mức miễn sau thời gian được miễn của giai đoạn xây dựng cơ bản là: 7 năm tại địa bàn khó khăn; 11 năm tại địa bàn đặc biệt khó khăn và một số trường hợp ưu đãi khác; 15 năm đối với những trường hợp kết hợp ngành, nghề ưu đãi với địa bàn ưu đãi. Đây là miễn có thời hạn, không phải giảm tiền thuê đất.
Khoản 2 Điều 4 Nghị quyết số 254/2025 của Quốc hội quy định một số cơ chế, chính sách tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong tổ chức thi hành Luật Đất đai tiếp tục giữ ngoại lệ tại Điều 124. Khoản 1 Điều 10 phân biệt thủ tục tài chính giữa miễn một số năm và miễn cả thời hạn; không đặt thêm điều kiện phải miễn cả thời hạn mới được cho thuê đất không đấu giá, không đấu thầu.
Khoản 1 Điều 55 bản dự thảo Luật Đất đai ngày 5/11/2026 vẫn giữ trường hợp được miễn tiền thuê đất không đấu giá, không đấu thầu, kèm theo ngoại lệ theo pháp luật quản lý ngành, lĩnh vực. Khoản 3 Điều 73 phân biệt thủ tục xác định giá đất, tính tiền và đề nghị miễn giữa hai nhóm thời hạn miễn. Như vậy, tại đây cần làm rõ miễn có thời hạn thuộc phạm vi Điều 55, tránh chuyển điều kiện miễn nhiều thủ tục thành điều kiện hạn chế tiếp cận đất.
Giữ nguyên cơ chế cho thuê đất để thu hút đầu tư
Bên cạnh cơ sở pháp lý, Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh Tuyên Quang cho rằng địa bàn miền núi, vùng sâu, vùng xa chịu nhiều bất lợi về hạ tầng, vận chuyển, thị trường và nhân lực. Ưu đãi theo địa bàn giúp bù đắp một phần chi phí, khuyến khích các doanh nghiệp địa phương và nhà đầu tư nơi khác. Ưu đãi chỉ phát huy tác dụng khi doanh nghiệp có khả năng tiếp cận mặt bằng hợp pháp, thuận lợi và ổn định.
Nếu chỉ có dự án miễn cả thời hạn thuê mới được áp dụng cơ chế áp dụng cơ chế trên thì dự án được miễn 7, 11 hoặc 15 năm sẽ bị loại khỏi cơ chế này, trừ khi đáp ứng căn cứ độc lập khác. Chi phí vốn chờ đợi và thủ tục có thể làm giảm sức hấp dẫn của ưu đãi, nhất là với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Địa phương cũng có nguy cơ mất cơ hội tạo việc làm, đầu ra cho nguyên liệu và nguồn thu ngân sách lâu dài; vì vậy, cần đánh giá lợi ích trong suốt vòng đời dự án.
Nghị quyết số 21-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về quan điểm, định hướng sửa đổi Luật Đất đai và các luật có liên quan xác định giao, cho thuê quỹ đất do nhà nước quản lý chủ yếu qua đấu giá, đấu thầu, đồng thời yêu cầu quy định rõ các trường hợp không áp dụng và cơ chế giám sát. Việc duy trì ngoại lệ có điều kiện cần được xem xét trong định hướng này.
Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân yêu cầu tăng cơ hội tiếp cận mặt bằng, giảm thời gian làm thủ tục thuê đất. Kết luận số 18-KL/TW ngày 2/4/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, tài chính quốc gia và vay, trả nợ công, đầu tư công trung hạn 5 năm 2026 - 2030 gắn với mục tiêu phấn đấu tăng trưởng hai con số đòi hỏi huy động hiệu quả nguồn lực đầu tư. Giữ cơ chế tiếp cận đất phù hợp sẽ giúp các tỉnh còn khó khăn có thêm điều kiện đóng góp vào mục tiêu chung.
Hoàn thiện theo hướng nào?
Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh Tuyên Quang cho rằng dự thảo Luật Đất đai sửa đổi cần kế thừa khoản 1 Điều 124 của Luật Đất đai năm 2024, không bổ sung điều kiện phải miễn tiền thuê đất cho cả thời hạn thuê; Giữ các ngoại lệ theo pháp luật quản lý ngành, lĩnh vực, các điều kiện cho thuê đất và những trường hợp miễn khác theo pháp luật; hướng dẫn thống nhất việc áp dụng tại địa bàn khó khăn, đặc biệt khó khăn.
Bên cạnh đó, Hiệp hội đề xuất đồng bộ thủ tục đầu tư, đất đai và tài chính; không yêu cầu phải có quyết định miễn tiền trước mới xem xét cho thuê đất. Quy định rõ nghĩa vụ còn lại sau thời gian miễn và cơ chế chuyển tiếp bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của dự án đã được chấp thuận, lựa chọn nhà đầu tư đúng pháp luật; tránh làm lại thủ tục hợp pháp đã hoàn thành.
Ngoài ra, cần phải công khai quỹ đất, tiêu chí và kết quả giải quyết; kiểm tra năng lực nhà đầu tư, nhu cầu sử dụng đất, tiến độ và nghĩa vụ môi trường. Làm rõ cách xử lý khi nhiều nhà đầu tư cùng đề xuất một khu đất; xử lý nghiêm việc lợi dụng ưu đãi, chậm đưa đất vào sử dụng, bảo đảm quản lý chặt chẽ đất công.