Tên lửa và máy bay không người lái của Iran đã bắn hạ hàng chục máy bay Mỹ, làm hư hại hoặc phá hủy hàng trăm công trình tại các căn cứ của Washington ở Trung Đông, đồng thời khiến Mỹ tiêu tốn lượng lớn khí tài quân sự trị giá hàng tỷ USD. Đây là những thiệt hại mà Lầu Năm Góc thừa nhận hồi đầu tuần.
Nhưng mới đây, Tehran tung ra một “vũ khí” khác, khó ngờ hơn trong cuộc đối đầu với Mỹ: một công thức toán học.
Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf, người từng giữ vai trò trưởng đoàn đàm phán trong các cuộc trao đổi giữa Tehran và Washington ở nhiều giai đoạn trong 6 tháng qua, đăng trên mạng xã hội X một phiên bản biến đổi của quy tắc Taylor – công thức thường được các ngân hàng trung ương sử dụng để tham khảo khi quyết định lãi suất.
Bài đăng của ông Ghalibaf được viết theo phong cách đầy tính chiến đấu.
“Chúng ta hãy xem liệu một đợt tăng lãi suất có thể mở lại SOH (Strait of Hormuz, eo biển Hormuz) hay tạo ra được dù chỉ một thùng dầu hay không”, ông viết, đề cập đến việc tăng lãi suất và eo biển Hormuz – tuyến hàng hải huyết mạch mà Iran trên thực tế đã phong tỏa đối với hoạt động vận tải quốc tế.
“Các bạn không thể dùng 25 điểm cơ bản để mở một nút thắt hàng hải”, ông viết tiếp, dường như một lần nữa ám chỉ eo biển Hormuz. “Đó là phần bù rủi ro của SOH, và chúng tôi là bên quyết định nó”.
Chỉ vài giờ sau bài đăng của ông Ghalibaf, Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) thực sự nâng lãi suất điều hành thêm 25 điểm cơ bản.
Ngay từ những ngày đầu cuộc chiến do Mỹ và Israel phát động nhằm vào Iran hôm 28/2, ông Ghalibaf đã nhiều lần sử dụng các lập luận về tài chính và kinh tế để chế giễu cách chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump tiến hành cuộc chiến. Ông cũng nhấn mạnh rằng Iran có khả năng gây tổn thất kinh tế cho Washington nếu Mỹ không thay đổi cách tiếp cận.
Giờ đây, ông chuyển sang sử dụng toán học.
“Đây là một màn tuyên truyền chính trị đặc biệt ấn tượng của Iran – một quốc gia mà nếu xét riêng trong năm 2026, đã cho thấy khả năng đáng nể trong việc chọc tức đối thủ Mỹ”, Chris Beauchamp, trưởng bộ phận phân tích thị trường tại IG Group, nói với Al Jazeera.
Nhưng chính xác ông Ghalibaf muốn truyền tải điều gì? Quy tắc Taylor là gì? Cuộc chiến Iran có tác động đến quyết định lãi suất của Mỹ hay không? Và liệu Tehran có thực sự “quyết định” mức lãi suất của Mỹ như cách Chủ tịch Quốc hội Iran ám chỉ?
Quy tắc Taylor mà ông Ghalibaf viện dẫn là gì?
Quy tắc Taylor là một công thức kinh tế được sử dụng để ước tính mức lãi suất mà một ngân hàng trung ương có thể cân nhắc dựa trên tình hình lạm phát và sức khỏe của nền kinh tế.
Được nhà kinh tế học John Taylor phát triển vào đầu những năm 1990, quy tắc này liên hệ lãi suất quỹ liên bang của Mỹ với lạm phát và “khoảng cách sản lượng” – tức chênh lệch giữa sản lượng kinh tế thực tế và mức sản lượng mà nền kinh tế có khả năng đạt được trong điều kiện bình thường.
Ở dạng đơn giản nhất, công thức này được viết như sau:
Lãi suất = lạm phát + 0,5 (chênh lệch sản lượng) + 0,5 (lạm phát - 2%) + 2%.
Theo công thức trên, mức lãi suất được khuyến nghị sẽ tăng khi lạm phát vượt mục tiêu 2% hoặc khi sản lượng kinh tế cao hơn mức tiềm năng. Ngược lại, lãi suất có xu hướng giảm khi lạm phát hạ nhiệt hoặc nền kinh tế hoạt động dưới mức tiềm năng.
Tuy nhiên, quy tắc Taylor chỉ mang tính tham chiếu, chứ không phải một công thức bắt buộc mà các nhà hoạch định chính sách phải tuân thủ cứng nhắc.
Khi quyết định lãi suất, các quan chức Fed còn xem xét nhiều yếu tố kinh tế khác.
Cuộc chiến Iran có phải một yếu tố khiến Mỹ tăng lãi suất?
Theo các chuyên gia, thuế quan của ông Trump, cú sốc năng lượng sau cuộc chiến Mỹ - Israel với Iran và làn sóng đầu tư khổng lồ liên quan đến sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) đã cùng lúc duy trì sức ép lạm phát ở mức cao.
Hôm thứ Tư, Fed nâng lãi suất thêm 25 điểm cơ bản. Đây là lần tăng lãi suất đầu tiên của ngân hàng trung ương Mỹ trong 3 năm.
Trong bài phát biểu sau quyết định này, Chủ tịch Fed Kevin Warsh cho biết việc giao tranh giữa Mỹ và Iran tái diễn, kéo theo giá xăng tăng, là một trong những yếu tố khiến các quan chức Fed ủng hộ việc nâng lãi suất.
“Không thể làm ngơ trước những điểm nóng đang diễn ra trên khắp thế giới”, ông Warsh nói.
Ông Chris Beauchamp đến từ IG Group nhận định: “Cuộc chiến Iran, theo cách gián tiếp, là một động lực rất lớn đằng sau đợt tăng lãi suất tối qua, dù không ai muốn thừa nhận điều đó”.
Ông cho rằng cú sốc năng lượng kết hợp với lợi suất trái phiếu tăng đã đẩy Fed vào một tình thế rất khó xử.
“Cú sốc năng lượng đã kết hợp với đà tăng của lợi suất, đẩy Fed vào thế không còn nhiều lựa chọn”, Beauchamp nói.
Susannah Streeter, trưởng bộ phận chiến lược đầu tư tại Wealth Club, cho rằng “không thể phủ nhận” các động thái đáp trả của Iran nhằm vào Mỹ và đồng minh tại khu vực vùng Vịnh đã làm gia tăng lo ngại về nguồn cung năng lượng, đồng thời khiến dự báo lạm phát nóng hơn.
“Bất ổn địa chính trị kéo dài và giá dầu thô ở mức cao chắc chắn là những vấn đề quan trọng đứng sau quyết định tăng lãi suất của Fed”, bà Streeter nói.
Iran có thực sự “quyết định” lãi suất của Mỹ?
Câu trả lời ngắn gọn là không. Bà Streeter cảnh báo rằng dù chiến tranh ở Trung Đông và giá dầu tăng chắc chắn là những yếu tố được Fed tính đến, chúng không phải “những yếu tố duy nhất”.
“Khả năng chi tiêu khổng lồ của các công ty AI quy mô lớn cũng đang lan tỏa khắp nền kinh tế. Đầu tư vốn mạnh và nhu cầu trong nước vẫn bền bỉ tiếp tục tạo thêm áp lực lên lạm phát, vì vậy các nhà hoạch định chính sách sẽ phải nhìn vào toàn bộ bức tranh”, bà nói.
Theo bà Streeter, Tehran có thể đã tác động đến một số yếu tố góp phần định hình chính sách tiền tệ Mỹ, đặc biệt thông qua ảnh hưởng của cuộc chiến đối với nguồn cung và giá dầu. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa Iran đang “thiết lập” lãi suất của Mỹ.
Bà cho rằng Fed đang phản ứng trước một tập hợp các điều kiện kinh tế rộng lớn hơn nhiều.
“Các hành động của Iran đã tác động đến triển vọng lạm phát, nhưng quyết định mức lãi suất cuối cùng vẫn thuộc về Fed. Các nhà hoạch định chính sách còn dựa vào rất nhiều chỉ số và dữ liệu kinh tế khác”, Streeter nói.
Điều gì đứng sau màn chế giễu bằng toán học của ông Ghalibaf?
Hồi tháng 3, Chủ tịch Quốc hội Iran nhiều lần sử dụng mạng xã hội để bình luận về thị trường và giá năng lượng. Ông chế giễu những nỗ lực của chính quyền Trump nhằm tác động đến giá dầu kỳ hạn, đồng thời lập luận rằng những thủ thuật tài chính không thể tạo ra “nhiên liệu thực tế” tại các trạm xăng.
Tháng trước, ông Ghalibaf đăng một hình ảnh có dòng chữ “Make America Hungry Again” (Làm nước Mỹ đói một lần nữa) – cách chơi chữ dựa trên khẩu hiệu “Make America Great Again” của ông Trump – đi kèm số liệu về tình trạng mất an ninh lương thực và nạn đói tại Mỹ.
“Bạn không thể che đậy những thất bại bằng những tuyên bố sai sự thật”, ông viết.
Theo Negar Mortazavi, chuyên gia cấp cao tại Center for International Policy ở Washington, DC, thông điệp của ông Ghalibaf khá rõ: việc Mỹ tăng lãi suất không thể mở lại eo biển Hormuz cũng không thể bù đắp lượng dầu bị gián đoạn nguồn cung.
“Điểm ông Ghalibaf muốn đưa ra là việc Mỹ tăng lãi suất không thể mở lại eo biển Hormuz hay thay thế nguồn cung dầu bị gián đoạn”, bà Mortazavi nói.
Bà cho rằng phiên bản quy tắc Taylor được ông Ghalibaf sửa đổi đã đưa Hormuz và Bab el-Mandeb vào một công thức vốn được xây dựng để xem xét lạm phát và sản lượng kinh tế.
“Ông ấy đang sử dụng chính ngôn ngữ của Fed để lập luận rằng chi phí kinh tế của cuộc chiến một phần phụ thuộc vào an ninh hàng hải – lĩnh vực mà Tehran có thể tác động”, bà Mortazavi nói.
Theo bà, đây là một tuyên bố về đòn bẩy của Iran, chứ không phải một đề xuất nghiêm túc về cách xác định lãi suất.
Thời điểm ông Ghalibaf đăng bài cũng rất đáng chú ý: đó là lúc Fed vừa tăng lãi suất thêm 25 điểm cơ bản.
“Những bài đăng liên tục của ông ấy về tài chính nhằm khiến công chúng Mỹ có thể nhìn thấy và hiểu được cái giá của cuộc chiến thông qua giá cả, thị trường và chính sách tiền tệ”, bà Mortazavi nói.
Theo AJ
