AI đang thay đổi toàn diện quy trình sáng tạo điện ảnh
Trong khuôn khổ Liên hoan Phim Châu Á Đà Nẵng lần thứ IV (DANAFF IV), Hội thảo “Trí tuệ nhân tạo, công nghệ số và bảo vệ tài sản trí tuệ trong điện ảnh” đã thu hút sự quan tâm lớn từ giới chuyên môn trong và ngoài nước.
Trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ số đang tạo ra bước ngoặt lớn trong ngành điện ảnh toàn cầu. Từ khâu viết kịch bản, thiết kế hình ảnh, hậu kỳ đến phân phối phim, AI giúp tối ưu quy trình sản xuất, giảm chi phí và mở rộng khả năng sáng tạo.
Tại Việt Nam, nhiều studio đã bắt đầu áp dụng AI trong workflow sản xuất, mang lại hiệu quả rõ rệt về mặt kỹ thuật. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, công nghệ này cũng đặt ra nhiều thách thức về tính nguyên bản sáng tạo và vai trò của con người trong nghệ thuật điện ảnh.
Theo Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Huy Dũng, AI không thay thế con người mà là công cụ hỗ trợ nâng cao chất lượng, tốc độ và khả năng lan tỏa của các sản phẩm điện ảnh khi được ứng dụng đúng cách.
Tuy vậy, để phát huy hiệu quả công nghệ, ngành điện ảnh cần tích hợp yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ ngay từ khâu sản xuất, tăng cường ứng dụng công nghệ nhận diện nguồn gốc nội dung số, bảo vệ bản quyền trên môi trường số và ưu tiên triển khai các ứng dụng AI có hiệu quả thiết thực.
Còn PGS.TS. Nguyễn Thị Thu Phương, Viện Văn hóa Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch cho rằng, AI đang làm thay đổi căn bản cấu trúc và quy trình sáng tạo điện ảnh, chuyển điện ảnh từ tác phẩm khép kín sang hệ thống dữ liệu hình ảnh có khả năng tiếp tục được xử lý, tái cấu trúc và lan tỏa trong môi trường số.
Bên cạnh đó, AI đang làm thay đổi phương thức sáng tạo, không chỉ hỗ trợ hậu kỳ, dựng phim mà trực tiếp tham gia tạo nội dung, tái tạo hình ảnh, giọng nói, biểu cảm (deepfake, synthetic media). Đặc biệt, AI giúp hình ảnh điện ảnh trở thành dữ liệu, các tác phẩm không còn là sản phẩm hoàn chỉnh mà trở thành kho dữ liệu có thể được cắt ghép, tái sử dụng, lan truyền dưới dạng meme, video ngắn, nội dung TikTok…
Cũng tại hội thảo, các chuyên gia công nghệ đến từ Hàn Quốc cũng đã chia sẻ những kinh nghiệm trong việc ứng dụng AI trong sản xuất điện ảnh, giúp ngành điện ảnh nước này vươn tầm quốc tế.
Bản quyền điện ảnh đối mặt rủi ro lớn trong kỷ nguyên AI
Tại hội thảo, các diễn giả đã thảo luận sâu các vấn đề liên quan đến bản quyền, thách thức sở hữu trí tuệ trong bối cảnh bùng nổ công cụ AI. Loạt các câu hỏi lớn được các diễn giả đưa ra mổ xẻ liên quan đến quyền kiểm soát dữ liệu hình ảnh, ai sở hữu quyền đối với dữ liệu dùng để huấn luyện AI? Ai là chủ sở hữu khi AI tái tạo hình ảnh, giọng nói?... được đưa ra và đòi hỏi khung pháp lý mới để bảo vệ quyền tác giả và chủ quyền dữ liệu văn hóa.
Đặt vấn đề về những khoảng trống pháp lý hiện nay khi AI tham gia sâu vào quá trình sáng tạo, ThS. Phạm Thị Kim Oanh đến từ Cục Bản quyền tác giả đặt ra loạt các câu hỏi: “Ai là chủ sở hữu bản quyền phim do AI tạo ra?” hay “Làm thế nào bảo vệ quyền tác giả trong môi trường AI-first workflow?”... để từ đó cho rằng, Việt Nam cần xây dựng khung pháp lý cân bằng để vừa khuyến khích ứng dụng AI, vừa bảo vệ quyền lợi nghệ sĩ; đồng thời cần cụ thể hóa tiêu chí định lượng, áp dụng công nghệ watermarking, blockchain, tăng cường vai trò tổ chức quản lý tập thể quyền, và xây dựng cơ chế cấp phép dữ liệu minh bạch.
Đồng quan điểm, PGS.TS. Nguyễn Thị Thu Phương cho rằng, AI đang đặt ra vấn đề lớn về quyền kiểm soát dữ liệu hình ảnh. Ai sở hữu quyền đối với dữ liệu dùng để huấn luyện AI? Ai là chủ sở hữu khi AI tái tạo hình ảnh, giọng nói? Điều này đòi hỏi khung pháp lý mới để bảo vệ quyền tác giả và chủ quyền dữ liệu văn hóa. Thậm chí, ranh giới giữa hình ảnh thật - giả, sáng tạo - tái tạo ngày càng mờ nhạt.
Đứng dưới góc độ nhà sản xuất, bà Trịnh Thị Thủy Liên, Tổng Giám đốc VinStudio, cho rằng AI không phải là mối đe dọa mà là công cụ mạnh mẽ. Tuy nhiên, ngành điện ảnh cần tiếp cận có kiểm soát, phải xây dựng mô hình “AI-first workflow, human-first authorship” – AI hỗ trợ quy trình, nhưng con người vẫn là trung tâm sáng tạo và chịu trách nhiệm cuối cùng.
Với lập luận này, bà Liên nhận định: "Chúng ta không nên chọn giữa công nghệ và sáng tạo, mà cần bảo vệ cả hai. Tương lai điện ảnh không do AI quyết định, mà do cách chúng ta sử dụng AI. Phải bảo vệ đồng thời công nghệ và sáng tạo con người để xây dựng một ngành công nghiệp điện ảnh Việt Nam bền vững, có sức cạnh tranh quốc tế".
Hội thảo kết thúc bằng phiên tọa đàm sôi nổi, khẳng định rằng để điện ảnh Việt Nam phát triển bền vững trong kỷ nguyên số, cần sự phối hợp chặt chẽ giữa công nghệ, pháp lý và sáng tạo nghệ thuật. Đây cũng là định hướng quan trọng mà DANAFF IV hướng tới trong vai trò cầu nối điện ảnh châu Á với thế giới.
