Trình bày tờ trình tóm tắt dự án luật, Thứ trưởng Bộ Công an Lê Văn Tuyến cho biết việc sửa đổi Bộ luật Hình sự nhằm thể chế hóa các nghị quyết, kết luận, chỉ thị của Đảng, đặc biệt là những định hướng về cải cách tư pháp, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển kinh tế tư nhân, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và giảm dần phạm vi áp dụng hình phạt tử hình.
Sau gần 10 năm thi hành, nhiều quy định của Bộ luật Hình sự hiện hành đã bộc lộ vướng mắc, bất cập; một số quy định chưa bao quát hết những hành vi nguy hiểm cho xã hội mới phát sinh, chưa thống nhất với pháp luật chuyên ngành, pháp luật tố tụng hình sự, pháp luật xử lý vi phạm hành chính và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.
Theo Thứ trưởng Lê Văn Tuyến, dự thảo lần này tập trung vào 4 nhóm chính sách lớn, gồm sửa đổi, bổ sung các quy định liên quan đến tội phạm và hình phạt; các quy định về loại trừ, tạm hoãn truy cứu và miễn trách nhiệm hình sự, thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự; đồng thời bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất, khả thi và hoàn thiện kỹ thuật lập pháp.
Đề xuất bỏ án tử hình với 6 tội danh
Một trong những nội dung đáng chú ý là đề xuất tiếp tục thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình.
Theo Bộ Công an, Bộ luật Hình sự hiện hành quy định 10 tội danh có khung hình phạt cao nhất là tử hình. Chính phủ đề xuất bỏ hình phạt tử hình đối với 6 tội, gồm: bạo loạn (Điều 112); hiếp dâm người dưới 16 tuổi (Điều 142); mua bán trái phép chất ma túy (Điều 251); chống loài người (Điều 422); tội phạm chiến tranh (Điều 423); khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân (dự kiến nhập chung vào tội khủng bố).
Các tội danh tiếp tục giữ hình phạt tử hình gồm: phản bội Tổ quốc, giết người, khủng bố và sản xuất trái phép chất ma túy.
Theo cơ quan soạn thảo, việc tiếp tục thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng, phù hợp xu hướng lập pháp tiến bộ, đồng thời nâng cao vị thế của Việt Nam trong hợp tác tư pháp hình sự, dẫn độ và tương trợ tư pháp.
Tăng gấp đôi nhiều mức phạt tiền
Dự thảo Bộ luật Hình sự cũng cơ bản nâng gấp đôi mức phạt tiền và mức định lượng bằng tiền trong cấu thành định tội, định khung hình phạt tại các tội danh.
Việc điều chỉnh nhằm bảo đảm các mức phạt phù hợp hơn với biến động giá cả, tiền lương, thu nhập, GDP bình quân đầu người và điều kiện phát triển kinh tế - xã hội hiện nay.
Đáng chú ý, dự thảo mở rộng phạm vi loại trừ trách nhiệm hình sự trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng công nghệ mới; thử nghiệm có kiểm soát công nghệ, quy trình, giải pháp, sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh mới trong phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo; thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh và đấu tranh phòng, chống tội phạm của lực lượng vũ trang.
Dự thảo đồng thời bổ sung quy định về tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, tạo điều kiện cho người vi phạm có thời gian khắc phục hậu quả trong những trường hợp đáp ứng điều kiện cụ thể.
Trên cơ sở đó, dự thảo bổ sung căn cứ miễn trách nhiệm hình sự đối với trường hợp được tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, đã khắc phục xong hậu quả và mang lại hiệu quả kinh tế, xã hội, quốc phòng, an ninh.
Trong giai đoạn giải quyết tin báo, tố giác tội phạm, nếu có căn cứ miễn trách nhiệm hình sự thì có thể xem xét miễn trách nhiệm hình sự nhằm hạn chế phát sinh thủ tục tố tụng không cần thiết, bảo đảm chính sách nhân đạo, nhân văn.
Bổ sung 9 tội danh mới
Một điểm mới khác, theo Thứ trưởng Bộ Công an, dự thảo Bộ luật Hình sự bổ sung 9 tội danh, tập trung vào các lĩnh vực như trật tự quản lý kinh tế, an ninh mạng, công nghệ cao, môi trường, an toàn công cộng và phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt.
Bên cạnh đó, dự thảo bổ sung một số hành vi khách quan mới vào cấu thành của các tội danh hiện hành, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ thông tin, mạng viễn thông, kinh tế, thương mại và sở hữu trí tuệ.
Theo cơ quan soạn thảo, việc bổ sung nhằm khắc phục khoảng trống pháp luật hình sự, tránh bỏ lọt tội phạm và đáp ứng yêu cầu phòng ngừa, đấu tranh với các loại tội phạm mới trong bối cảnh phát triển nhanh của công nghệ và hội nhập quốc tế.
Chính sách hình sự sẽ có sự thay đổi căn bản
Trình bày báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Phan Chí Hiếu cho biết các cơ quan của Quốc hội tán thành sự cần thiết sửa đổi cơ bản, toàn diện Bộ luật Hình sự trên cơ sở những căn cứ chính trị, pháp lý và thực tiễn được Chính phủ nêu trong tờ trình.
Theo Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, về cơ bản, dự thảo đã bám sát và thể chế hóa các quan điểm, chủ trương của Đảng, tiếp tục cụ thể hóa yêu cầu cải cách tư pháp; hoàn thiện pháp luật về phòng, chống tội phạm; đề cao tính hướng thiện, nhân đạo trong xử lý người phạm tội; thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; khuyến khích, bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.
Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra lưu ý Bộ luật Hình sự là đạo luật có tính chất nền tảng. Việc sửa đổi toàn diện sẽ làm thay đổi căn bản chính sách hình sự và tác động lớn đến nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội.
Trong khi đó, Hội nghị Trung ương Đảng lần thứ ba đã thông qua nhiều chính sách quan trọng liên quan trực tiếp đến các nội dung của Bộ luật Hình sự.
Do đó, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị tiếp tục nghiên cứu, rà soát để thể chế hóa đầy đủ các quan điểm, mục tiêu, định hướng mới nhất của Đảng và Nhà nước, bảo đảm mức độ thể chế hóa tối đa trong dự thảo.
Cũng trong chương trình phiên họp, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) và việc tách Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận thành các dự án độc lập.
