Sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ hôm 3/11, Tổng thống Mỹ Donald Trump liên tục thay đổi thông điệp về Iran: khi đe dọa tấn công nước này, khi lại phát tín hiệu rằng một thỏa thuận chấm dứt chiến tranh có thể sắp đạt được.
Sau thất bại nặng nề của đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử và thừa nhận cuộc chiến không được lòng dân nhằm vào Iran là một trong những nguyên nhân dẫn đến kết quả này, ông Trump hôm 5/11 cảnh báo Mỹ có thể phải “phá hủy” phần còn lại của Iran. Tổng thống Mỹ nói người dân sẽ “sớm biết” liệu ông có thực hiện lời đe dọa đó hay không.
Đến ngày 6/11, quân đội Mỹ tiến hành các cuộc không kích mà ông Trump mô tả là “những đòn tấn công nhỏ”, nhằm vào hệ thống phòng không Iran. Cùng ngày, hãng thông tấn chính thức IRNA của Iran đưa tin 2 tên lửa tiếp tục đánh trúng đảo Qeshm, nằm trong eo biển Hormuz.
Tuy nhiên, cũng trong ngày 6/11, ông Trump lại cho biết chính quyền Mỹ đang trao đổi với các đại diện Iran và nói với phóng viên: “Chúng tôi đã đạt được nhiều tiến triển với Iran”.
Theo các nhà quan sát, việc Iran kiên quyết giữ nguyên những yêu cầu đối với Mỹ trước khi mở lại eo biển Hormuz cho tàu thuyền qua lại, trong khi ông Trump vừa chịu thất bại nặng nề trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, đã đẩy Tổng thống Mỹ vào thế khó khi phải quyết định bước đi tiếp theo.
Vậy đằng sau những thông điệp trái chiều của ông Trump, tình hình thực tế đang diễn biến ra sao và kịch bản nào có khả năng xảy ra tiếp theo? Dưới đây là những thông tin đáng chú ý.
Mỹ có đang đàm phán với Tehran?
Ông Trump đã nhiều lần khẳng định điều này trong ngày 6/11.
“Chúng tôi đang làm việc với họ ngay lúc này. Họ muốn đạt được một thỏa thuận”, Tổng thống Mỹ nói với các phóng viên nhưng không cung cấp thêm chi tiết.
Ngày 7/11, ông Majed al-Ansari, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Qatar, bác bỏ những thông tin lan truyền trên mạng xã hội X cho rằng các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran đã thất bại. Ông cảnh báo những tuyên bố như vậy “chỉ có lợi cho những người muốn kéo dài cuộc chiến”.
Phát biểu của phía Qatar cho thấy các nỗ lực ngoại giao vẫn chưa bị đình trệ, bất chấp những tuyên bố cứng rắn và các cuộc tấn công quân sự tiếp diễn.
Vì sao Mỹ tiếp tục tấn công đảo Qeshm?
Tổng thống Trump xác nhận quân đội Mỹ đã tiến hành các cuộc không kích nhằm vào đảo Qeshm của Iran hôm 6/11. Trong khi đó, truyền thông nhà nước Iran đưa tin 2 tên lửa đã đánh trúng khu vực Suza trên đảo.
Đây là diễn biến tiếp nối các cuộc tấn công mà Washington gọi là “đòn đánh phòng thủ” nhằm vào Qeshm hồi đầu tuần. Hòn đảo này được xem là một căn cứ hải quân quan trọng của Iran, đồng thời có các cơ sở quân sự ngầm được gọi là “thành phố tên lửa”.
Mỹ tuyên bố mục tiêu của các đợt tấn công là những hệ thống phóng tên lửa của Iran. Hôm 2/11, một quan chức Mỹ giấu tên nói với hãng tin AP rằng Washington tiến hành không kích nhằm ngăn Iran sử dụng tên lửa đất đối không để tấn công các phương tiện và tài sản quân sự của Mỹ.
Trong khi đó, đài truyền hình nhà nước Iran IRIB dẫn thông báo của quân đội nước này cho biết lực lượng phòng không Iran đã đánh chặn và phá hủy một máy bay không người lái MQ-9 của Mỹ trên bầu trời đảo Qeshm.
Trước những thông tin về các vụ nổ được nghe thấy trên đảo, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), cơ quan phụ trách các chiến dịch quân sự của Washington tại Trung Đông, cho biết tình hình tại khu vực này “tương đối yên tĩnh”.
Việc Mỹ tiếp tục tập kích Qeshm cho thấy Washington vẫn muốn gây sức ép lên năng lực quân sự của Iran, đặc biệt là các hệ thống tên lửa và phòng không. Tuy nhiên, những đòn tấn công được mô tả là có giới hạn này chưa đồng nghĩa với việc Mỹ đã quyết định nối lại một chiến dịch quân sự quy mô lớn.
Mỹ có tiếp tục tấn công các cơ sở hạt nhân Iran?
Tehran dường như đang chuẩn bị cho khả năng này. Tờ The Times của Anh đưa tin Iran đang phân phát viên iốt cho người dân sống gần các cơ sở hạt nhân. Tờ báo dẫn lời một quan chức Bộ Y tế Iran cảnh báo: “Không thể còn tin tưởng ông Trump. Ông ấy có thể thực hiện tội ác này”.
Quan chức trên cho biết trong mỗi cuộc chiến, Iran đều tìm cách phân phát viên iốt cho người dân sinh sống trong phạm vi bán kính 2-3 km quanh các cơ sở hạt nhân.
Viên iốt được sử dụng để bảo vệ tuyến giáp khỏi tác động của phóng xạ, đặc biệt trong trường hợp xảy ra sự cố phát tán chất phóng xạ.
The Times cũng dẫn lời một nhà báo chuyên theo dõi chính trị Iran cho biết tại một cuộc họp báo gần đây, các quan chức được thông báo rằng Mỹ đang nghiêm túc cân nhắc khả năng tấn công cơ sở Pickaxe Mountain. Đây là địa điểm được cho là nằm bên dưới một khu phức hợp đường hầm và công trình ngầm quy mô lớn, được gia cố kiên cố.
Trong khi đó, hãng thông tấn Young Journalists Club (YJC) của Iran hôm 6/11 đưa tin cơ quan y tế nước này đang phân phát viên iốt cho người dân tại thành phố miền Nam Bushehr, nơi đặt nhà máy điện hạt nhân duy nhất đang hoạt động của Iran.
Cùng ngày, chương trình Tiền thưởng vì Công lý (Rewards for Justice) thuộc Bộ Ngoại giao Mỹ thông báo treo thưởng lên tới 20 triệu USD, đồng thời có thể hỗ trợ tái định cư, cho những người cung cấp thông tin về chương trình hạt nhân Iran. Các thông tin được tìm kiếm bao gồm dữ liệu về cơ sở, thiết bị và những cá nhân có liên quan.
Động thái này cho thấy Washington vẫn đang tìm cách thu thập thông tin tình báo về chương trình hạt nhân của Tehran, trong bối cảnh nguy cơ các cơ sở chiến lược của Iran trở thành mục tiêu tấn công tiếp tục được nhắc đến.
Vì sao ông Trump rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan?
Câu trả lời nằm ở cả sức ép chính trị trong nước Mỹ lẫn chiến thuật đối phó của Iran.
Ông Trump đang phải đối mặt với sự phản đối mạnh mẽ đối với cuộc chiến từ cử tri Mỹ và ngay trong nội bộ đảng Cộng hòa. Tình hình càng trở nên khó khăn sau khi đảng này để mất quyền kiểm soát cả hai viện Quốc hội trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.
Tuy nhiên, Tổng thống Mỹ từ lâu đã khẳng định ông không chấp nhận những điều kiện mà Iran đưa ra để mở lại eo biển Hormuz và nối lại đàm phán hòa bình. Các yêu cầu của Tehran bao gồm dỡ bỏ lệnh trừng phạt, giải phóng tài sản Iran đang bị phong tỏa, chấm dứt lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ đối với các cảng Iran và đưa ra bảo đảm rằng các cuộc tấn công sẽ chấm dứt.
Ông Trump hiện phải lựa chọn giữa việc nhượng bộ những yêu cầu này hoặc tiếp tục tấn công, qua đó có nguy cơ khiến sự phản đối trong nước gia tăng.
Ông Hassan Ahmadian, Phó giáo sư tại Đại học Tehran kiêm Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Khoa học và Chiến lược Trung Đông, nhận định trên mạng xã hội X rằng chiến lược đáp trả các cuộc tấn công của Mỹ và Israel bằng cách nhắm vào căn cứ, cơ sở quân sự tại những nước láng giềng vùng Vịnh đã làm suy yếu vị thế chính trị của ông Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu ngay tại quê nhà.
Theo ông Ahmadian, chiến thuật này cũng thu hẹp các lựa chọn của hai nhà lãnh đạo trong bất kỳ cuộc đối đầu nào tiếp theo với Iran.
Hiện Tehran còn đe dọa mở rộng phạm vi các đòn đáp trả, phát tín hiệu rằng những quốc gia nằm ngoài khu vực Vùng Vịnh cũng có thể trở thành mục tiêu.
Ông Ahmadian cho rằng ông Trump chưa có một kế hoạch rõ ràng về cách kết thúc một chiến dịch tấn công giới hạn nhằm vào Iran. Điều này khiến Tổng thống Mỹ do dự, đồng thời làm gia tăng bất đồng trong nhóm cố vấn xung quanh vấn đề Iran.
“Điều đó không có nghĩa ông ấy sẽ không tấn công Iran”, chuyên gia này nhận định. Tuy nhiên, ông Trump muốn chắc chắn rằng một cuộc tấn công thực sự đáng để tiến hành, có thể giúp ông tìm được “một lối thoát trong danh dự” và không khiến Iran mở rộng phạm vi đáp trả, dẫn đến một cuộc chiến toàn diện nhằm vào lực lượng Mỹ và Israel.
Theo ông Ahmadian, chiến thuật “chiến tranh nhận thức” của Iran đã khiến ông Trump rơi vào tình trạng “mù mờ” về những hệ quả có thể xảy ra nếu Mỹ chỉ tiến hành một cuộc chiến giới hạn. Tổng thống Mỹ cần sớm đưa ra quyết định, trước tháng 1 năm sau.
Nhận định này cho thấy bài toán của Washington không đơn thuần nằm ở khả năng gây thiệt hại cho các mục tiêu quân sự Iran. Điều khó lường hơn là phản ứng tiếp theo của Tehran và nguy cơ một chiến dịch được dự tính có giới hạn vượt khỏi tầm kiểm soát.
Điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?
Hiện chưa có bên nào khẳng định chắc chắn kịch bản tiếp theo, nhưng cả Mỹ và Iran đều tuyên bố sẵn sàng đối phó với mọi tình huống.
Trang tin Axios dẫn lời một quan chức Mỹ cho biết CENTCOM đang chuẩn bị cho khả năng nối lại các chiến dịch quân sự quy mô lớn tại Iran và chỉ chờ mệnh lệnh từ Washington.
Về phía Tehran, Iran cảnh báo sẽ đáp trả trên quy mô rộng hơn những gì nước này từng thực hiện nếu Mỹ nối lại chiến tranh.
“Nếu xảy ra hành động gây hấn mới, bất kỳ quốc gia hay lực lượng nào hỗ trợ Mỹ tấn công Iran đều có thể trở thành mục tiêu hợp pháp của Cộng hòa Hồi giáo”, người phát ngôn của cố vấn cấp cao cho Tư lệnh Lực lượng Không gian vũ trụ thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran tuyên bố hôm 5/11.
Trước đó, Iran cũng từng cảnh báo có thể tấn công các tuyến cáp, trung tâm dữ liệu và cơ sở trí tuệ nhân tạo (AI) trên khắp khu vực Vùng Vịnh nếu chiến tranh bùng phát trở lại.
Tuy nhiên, đằng sau những tuyên bố cứng rắn, các nỗ lực ngoại giao vẫn đang được thúc đẩy.
Hôm 5/11, Iran đã chuyển cho Mỹ một đề xuất mới về vấn đề hạt nhân và chấm dứt chiến tranh thông qua các nhà trung gian Qatar. Một quan chức cấp cao Iran nói với hãng tin Reuters rằng đề xuất này chỉ được đưa ra thảo luận sau khi Washington đáp ứng 7 yêu cầu của Tehran.
Reuters cho biết Mỹ đang xem xét đề xuất trên.
Ông Hadi Afghahi, cựu nhà ngoại giao Iran, nói với Al Jazeera rằng Tehran có thể giúp mở đường cho một thỏa thuận nếu Washington cũng thể hiện sự linh hoạt. Theo ông, Tổng thống Trump “thực sự không muốn chiến tranh, bởi một cuộc chiến mới sẽ khiến ông ấy phải trả giá đắt hơn”.
Tuy nhiên, ông Afghahi cảnh báo Tổng thống Mỹ vẫn đang bị bao quanh bởi một nhóm cố vấn có quan điểm cứng rắn, trong đó có các bộ trưởng phụ trách năng lượng và tài chính.
Trong cuộc phỏng vấn công khai tại Đại học Oxford hôm 6/11, Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Ngoại giao Qatar Sheikh Mohammed bin Abdulrahman bin Jassim Al Thani kêu gọi Mỹ và Iran không nên chờ đợi một “thời điểm hoàn hảo” mới đạt thỏa thuận chấm dứt chiến tranh.
Thông điệp của Qatar phản ánh nỗ lực thúc đẩy hai bên tận dụng cánh cửa ngoại giao vẫn còn mở, trước khi những tính toán quân sự và sức ép chính trị đẩy cuộc xung đột sang một giai đoạn nguy hiểm hơn.
Theo Reuters, The Times, AJ
