Xóa khoảng trống giám sát: Đảng viên phải giải trình nguồn gốc tài sản, kể cả tiền số

Hạn chế khoảng trống trong quản lý

- Ban Chấp hành Trung ương vừa ban hành Quy định số 27 thay thế quy định trước đây về 19 điều đảng viên không được làm. Theo ông, những điểm mới cốt lõi nào phản ánh rõ nhất tinh thần siết chặt kỷ luật, kỷ cương, đồng thời đáp ứng yêu cầu của thực tiễn hiện nay?

-Quy định mới được ban hành trong bối cảnh Đảng tiếp tục đẩy mạnh toàn diện công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng và phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực với tinh thần "không có vùng cấm, không có ngoại lệ".

Điểm mới nổi bật trước hết là việc cụ thể hóa và hệ thống hóa các hành vi bị nghiêm cấm theo hướng sát thực tiễn hơn, đồng thời bao quát nhiều biểu hiện vi phạm mới nảy sinh trong bối cảnh chuyển đổi số. Nếu như trước đây, các quy định chủ yếu tập trung vào những hành vi vi phạm về tư tưởng, tổ chức hoặc quản lý kinh tế, thì lần này phạm vi điều chỉnh đã được mở rộng sang các lĩnh vực như quản lý dữ liệu, ứng xử trên không gian mạng và yêu cầu minh bạch trong quản lý tài sản, thu nhập.

Có thể thấy, tư duy quản lý cũng đã có sự chuyển biến rõ nét: từ việc xử lý khi vi phạm đã xảy ra sang chủ động phòng ngừa, phát hiện và ngăn chặn từ sớm, từ xa.

Một điểm đáng chú ý khác là Quy định nhấn mạnh hơn trách nhiệm nêu gương và trách nhiệm giải trình của cán bộ, đảng viên. Việc siết chặt kỷ luật không chỉ thể hiện ở chế tài xử lý nghiêm minh đối với hành vi vi phạm mà còn ở việc hình thành các cơ chế phòng ngừa để cán bộ "không thể, không dám và không muốn" vi phạm.

Thực tiễn những năm qua cho thấy không ít hành vi tiêu cực đã biến tướng tinh vi, núp bóng các giao dịch dân sự hợp pháp hoặc thông qua người thân. Quy định mới đã nhận diện rõ hơn các biểu hiện này và bổ sung những quy định có tính phòng ngừa nhằm hạn chế khoảng trống trong quản lý.

Đây là bước đi cần thiết nhằm củng cố niềm tin của nhân dân đối với sự lãnh đạo của Đảng, đồng thời xây dựng đội ngũ cán bộ, đảng viên thực sự tiên phong, gương mẫu về phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống và tính minh bạch trong thực thi công vụ.

- Một trong những nội dung được dư luận đặc biệt quan tâm là minh bạch tài sản. Theo ông, điểm khác biệt căn bản giữa cơ chế “kê khai thụ động” trước đây và yêu cầu “bắt buộc giải trình tính hợp pháp của nguồn gốc tài sản, thu nhập” theo Quy định mới là gì?

-Tôi cho rằng đây là bước chuyển rất quan trọng trong tư duy quản lý và kiểm soát tài sản của cán bộ, đảng viên.

Trước đây, việc kê khai tài sản chủ yếu mang tính ghi nhận. Đến kỳ kê khai, cán bộ, đảng viên tự khai các loại tài sản như nhà, đất, tiền gửi, phương tiện hoặc các tài sản khác thuộc diện phải kê khai. Việc xác minh thường chỉ được thực hiện khi có đơn thư tố cáo, có dấu hiệu vi phạm hoặc phục vụ công tác cán bộ.

Trong thực tế, cách làm này khiến việc kê khai ở một số nơi còn mang tính hình thức; thậm chí có trường hợp kê khai chưa trung thực nhưng chưa được phát hiện do điều kiện kiểm tra, xác minh còn hạn chế.

Điểm mới của Quy định là gắn việc kê khai với trách nhiệm giải trình về tính hợp pháp của nguồn gốc tài sản, thu nhập. Điều này làm rõ hơn nghĩa vụ của cán bộ, đảng viên trong việc chứng minh sự minh bạch của tài sản khi có yêu cầu theo quy định.

Nói cách khác, khi tài sản có biến động lớn hoặc xuất hiện những dấu hiệu cần được làm rõ, người có nghĩa vụ kê khai phải chủ động giải trình về nguồn gốc hình thành tài sản, dòng tiền và căn cứ hợp pháp của các khoản thu nhập. Nếu không thực hiện được nghĩa vụ giải trình hoặc giải trình không trung thực thì đó là căn cứ để tổ chức có thẩm quyền xem xét, đánh giá theo quy định của Đảng và pháp luật.

Việc đặt ra yêu cầu giải trình không nhằm coi mọi tài sản gia tăng đều là bất minh, mà nhằm bảo đảm nguyên tắc minh bạch, nâng cao trách nhiệm của cán bộ, đảng viên đối với tài sản và thu nhập của mình.

Tài sản số đặt ra thách thức mới cho công tác kiểm soát

- Hiện nay, các hình thức tài sản mới như tiền mã hóa (crypto), tài sản số hay các giao dịch qua nền tảng xuyên biên giới phát triển rất nhanh và có tính ẩn danh cao. Đây từng là thách thức lớn trong công tác kiểm soát tài sản của cán bộ. Quy định mới tạo cơ sở như thế nào để bao quát các dạng tài sản này?

-Không thể phủ nhận rằng tài sản số, tiền mã hóa và các giao dịch tài chính xuyên biên giới đang đặt ra những thách thức mới đối với công tác quản lý, không chỉ ở Việt Nam mà tại nhiều quốc gia trên thế giới.

Đặc điểm của tiền mã hóa là tính phi tập trung, khả năng giao dịch nhanh và trong nhiều trường hợp có mức độ ẩn danh nhất định. Điều đó khiến việc theo dõi, xác minh nguồn gốc và dòng tiền phức tạp hơn so với các loại tài sản truyền thống.

Trong thực tế, nếu chỉ dựa vào các phương thức quản lý tài sản thông thường như kiểm tra quyền sử dụng đất, tài khoản ngân hàng hoặc tài sản phải đăng ký thì sẽ rất khó phát hiện đầy đủ những tài sản được nắm giữ dưới dạng kỹ thuật số. Đây là thách thức mới đối với công tác phòng, chống tham nhũng, tiêu cực.

Mặc dù Quy định không liệt kê cụ thể từng loại tài sản số hay tiền mã hóa, nhưng theo tinh thần của Quy định, mọi loại tài sản, quyền tài sản và lợi ích kinh tế mà cán bộ, đảng viên sở hữu hoặc có nghĩa vụ kê khai đều phải bảo đảm tính minh bạch và có thể giải trình khi có yêu cầu của tổ chức có thẩm quyền.

Vì vậy, dù tài sản tồn tại dưới dạng bất động sản, cổ phiếu hay các dạng tài sản số mới phát sinh trong nền kinh tế số thì khi liên quan đến nghĩa vụ kê khai, giải trình hoặc có dấu hiệu phục vụ hành vi vi phạm, đều có thể thuộc phạm vi xem xét của cơ quan có thẩm quyền theo quy định của Đảng và pháp luật.

Có thể nói, Quy định lần này không đi vào liệt kê từng loại tài sản cụ thể, mà đặt ra những nguyên tắc đủ rộng để có thể thích ứng với sự phát triển của các loại tài sản và phương thức giao dịch mới trong tương lai.

- Việc xác minh dòng tiền số hay các giao dịch trên nền tảng số vốn rất phức tạp về mặt kỹ thuật. Khi có phản ánh hoặc phát hiện đảng viên có dấu hiệu sở hữu, giao dịch tài sản số bất minh thì trách nhiệm giải trình thuộc về ai? Cơ quan kiểm tra của Đảng sẽ phối hợp với các cơ quan chuyên môn như thế nào?

- Theo tôi, điểm đáng chú ý của Quy định là nhấn mạnh trách nhiệm giải trình của cán bộ, đảng viên đối với tài sản và thu nhập của mình. Khi có thông tin phản ánh, dư luận hoặc qua công tác kiểm tra phát hiện dấu hiệu bất thường liên quan đến tài sản, người có nghĩa vụ kê khai phải chủ động giải trình về nguồn gốc hình thành tài sản cũng như các giao dịch có liên quan theo quy định.

Ví dụ, nếu một cán bộ cho rằng khoản tiền đầu tư vào tài sản số được hình thành từ hoạt động đầu tư hợp pháp thì cần cung cấp được những tài liệu, chứng cứ chứng minh nguồn tiền, quá trình giao dịch và căn cứ pháp lý liên quan. Việc giải trình càng đầy đủ, rõ ràng thì càng thuận lợi cho quá trình kiểm tra, xác minh.

Ngược lại, nếu không thực hiện nghĩa vụ giải trình hoặc giải trình không trung thực thì tùy tính chất, mức độ sẽ là căn cứ để tổ chức có thẩm quyền xem xét, xử lý theo quy định.

Đương nhiên, cơ quan kiểm tra của Đảng cũng không thể chỉ dựa vào lời giải trình của cá nhân. Trong quá trình xác minh, việc phối hợp với các cơ quan chức năng của Nhà nước như cơ quan thanh tra, điều tra, tài chính, ngân hàng hoặc các đơn vị chuyên môn khác là cần thiết để làm rõ bản chất vụ việc theo đúng thẩm quyền của từng cơ quan.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, năng lực phân tích dữ liệu và truy vết các giao dịch tài chính ngày càng trở thành công cụ hỗ trợ quan trọng cho công tác kiểm tra, giám sát. Sự kết hợp giữa trách nhiệm giải trình của cán bộ, đảng viên với các biện pháp nghiệp vụ của cơ quan chức năng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả phát hiện, xử lý các hành vi vi phạm nếu có.

Không được để người thân lợi dụng chức vụ, ảnh hưởng của mình để trục lợi

- Trường hợp đảng viên có tài sản gia tăng bất thường hoặc không giải trình được nguồn gốc hợp pháp nhưng chưa đến mức bị truy cứu trách nhiệm hình sự thì sẽ bị xem xét, xử lý như thế nào về mặt Đảng? Cơ chế kiểm tra, xác minh của Ủy ban Kiểm tra các cấp sẽ được vận hành ra sao trong trường hợp này?

- Đây là vấn đề cần phân biệt rõ giữa xử lý về mặt Đảng và xử lý theo pháp luật hình sự.

Để truy cứu trách nhiệm hình sự, cơ quan tiến hành tố tụng phải có đủ căn cứ, chứng cứ theo quy định của pháp luật. Trong khi đó, việc xem xét trách nhiệm của đảng viên còn căn cứ vào các yêu cầu về phẩm chất chính trị, đạo đức, trách nhiệm nêu gương, tính trung thực và việc chấp hành các quy định của Đảng.

Vì vậy, nếu cán bộ, đảng viên có tài sản gia tăng bất thường nhưng không thực hiện được nghĩa vụ giải trình theo quy định thì tổ chức Đảng có thể xem xét trách nhiệm về mặt Đảng, kể cả trong trường hợp chưa đủ căn cứ để xử lý hình sự.

Khi phát hiện có dấu hiệu vi phạm, Ủy ban Kiểm tra có thể tiến hành kiểm tra theo đúng quy trình, thu thập tài liệu, làm việc với cá nhân và các tổ chức, cá nhân có liên quan để xác minh.

Trên cơ sở kết quả kiểm tra, tổ chức Đảng sẽ xem xét áp dụng hình thức xử lý phù hợp theo quy định. Đồng thời, kết quả đó cũng là một trong những căn cứ quan trọng trong công tác đánh giá, quy hoạch, bổ nhiệm, bố trí hoặc sử dụng cán bộ.

Có thể nói, kỷ luật của Đảng mang tính phòng ngừa và giáo dục rất cao. Mục tiêu không chỉ là xử lý vi phạm mà còn góp phần giữ gìn sự trong sạch, uy tín của tổ chức Đảng và đội ngũ cán bộ, đảng viên.

- Thực tế nhiều vụ án thời gian qua cho thấy có tình trạng tài sản bất minh được đứng tên hoặc “núp bóng” người thân trong gia đình. Theo ông, Quy định mới đã siết chặt trách nhiệm của đảng viên đối với hành vi của người thân như thế nào để khắc phục khoảng trống này?

- Việc nhờ người thân đứng tên tài sản hoặc lợi dụng người thân để che giấu nguồn gốc tài sản là thủ đoạn đã xuất hiện trong không ít vụ án tham nhũng, tiêu cực thời gian qua. Trên hồ sơ, có những cán bộ gần như không có tài sản đáng kể, nhưng người thân lại sở hữu khối tài sản lớn hoặc tham gia các hoạt động kinh doanh có quy mô vượt xa khả năng tài chính thông thường. Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu phải hoàn thiện cơ chế kiểm soát nhằm hạn chế việc lợi dụng quan hệ gia đình để né tránh trách nhiệm.

Theo tinh thần của Quy định mới, đảng viên không chỉ chịu trách nhiệm đối với hành vi của bản thân mà còn phải thực hiện đầy đủ trách nhiệm nêu gương, đồng thời không được để người thân lợi dụng vị trí, chức vụ hoặc ảnh hưởng của mình để trục lợi.

Điều này có nghĩa là đảng viên không được dung túng, bao che hoặc tiếp tay cho các hành vi vi phạm của vợ, chồng, con hoặc người thân thuộc phạm vi mà mình có trách nhiệm quản lý, giáo dục theo quy định. Khi phát sinh những vấn đề liên quan đến tài sản hoặc hoạt động kinh doanh có dấu hiệu cần làm rõ, đảng viên có trách nhiệm báo cáo, giải trình với tổ chức Đảng theo quy định.

Nếu cố tình che giấu, hợp thức hóa hoặc sử dụng người thân làm "bình phong" cho việc cất giấu tài sản bất minh thì tùy tính chất, mức độ sẽ bị xem xét, xử lý nghiêm theo quy định của Đảng và pháp luật.

Quan trọng hơn, Quy định mới nhấn mạnh yêu cầu mỗi cán bộ, đảng viên phải thực hiện đầy đủ trách nhiệm nêu gương ngay từ trong gia đình. Đó cũng là một giải pháp phòng ngừa từ sớm, góp phần hạn chế những hành vi lợi dụng quan hệ thân thích để trục lợi.

Ranh giới đỏ của đảng viên trên không gian mạng

- Bên cạnh tài sản, hành vi và phát ngôn của đảng viên trên không gian mạng cũng là vấn đề được dư luận quan tâm. Theo ông, Quy định mới đã xác lập những “ranh giới đỏ” nào đối với đảng viên khi tham gia mạng xã hội?

- Không gian mạng đã trở thành môi trường giao tiếp và trao đổi thông tin phổ biến, nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro từ tin giả, thông tin sai sự thật và các luận điệu xuyên tạc.

Trong thực tế, có trường hợp cán bộ, đảng viên chưa ý thức đầy đủ về trách nhiệm của mình khi tham gia mạng xã hội; vô tình hoặc thiếu kiểm chứng trước khi chia sẻ, bình luận hoặc lan truyền thông tin. Những hành vi tưởng như rất đơn giản nhưng có thể gây ảnh hưởng đến uy tín của tổ chức, cơ quan hoặc chính bản thân người cán bộ.

Quy định mới tiếp tục đặt ra những giới hạn rất rõ đối với hoạt động của đảng viên trên không gian mạng.

Trước hết, đảng viên không được đăng tải, chia sẻ hoặc phát tán những thông tin có nội dung trái với đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; không lan truyền thông tin bịa đặt, chưa được kiểm chứng hoặc làm ảnh hưởng đến uy tín của tổ chức, cá nhân.

Bên cạnh đó, đảng viên không được lợi dụng mạng xã hội để tham gia hoặc cổ súy các hoạt động trái quy định; không kích động chia rẽ, gây mất đoàn kết nội bộ hoặc phát tán những nội dung ảnh hưởng đến an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội.

Một yêu cầu rất quan trọng khác là phải chấp hành nghiêm các quy định về bảo vệ bí mật của Đảng, bí mật nhà nước và bí mật công tác; tuyệt đối không đưa lên môi trường mạng những tài liệu hoặc thông tin nội bộ chưa được phép công bố.

Tôi cho rằng điều cốt lõi không nằm ở việc những quy định sử dụng mạng xã hội, mà ở trách nhiệm của mỗi cán bộ, đảng viên đối với từng phát ngôn và hành vi của mình. Dù ở môi trường thực hay môi trường số thì tư cách đảng viên vẫn luôn gắn với trách nhiệm nêu gương, sự chuẩn mực và ý thức phục vụ lợi ích chung.

Xin cám ơn ông!