Trí tuệ nhân tạo (AI) đang đứng trước ngưỡng cửa của việc thay đổi căn bản cách thức các cuộc chiến tranh được hình thành. Những cuộc xung đột gần đây đã chứng minh sự biến đổi này một cách rõ rệt nhất, đặc biệt là trong các hoạt động quân sự hiện đại, nơi các hệ thống điều khiển bằng AI đã nén chặt chu trình ra quyết định và đẩy tốc độ tác chiến lên mức nhanh đến khó tưởng tượng.
Sự tích hợp thần tốc của công nghệ mới vào các hoạt động quân sự đã làm dấy lên những cuộc tranh luận gay gắt giữa các nhà hoạch định chính sách, các chỉ huy và giới học giả. Nhiều người lo ngại về hướng đi của chiến tranh trong kỷ nguyên của các công nghệ tự hành ngày càng chiếm ưu thế.
Câu hỏi đặt ra là quân đội các nước có thể tin tưởng giao phó việc điều hành cuộc chiến cho máy móc đến mức nào và đâu là nơi phán đoán của con người phải tái khẳng định vai trò trước khi một lằn ranh quan trọng bị bước qua. Tại hội nghị chính sách thế giới diễn ra ở Chantilly hồi cuối tháng tư năm 2026, sự chuyển đổi nhanh chóng của chiến tranh thông qua công nghệ đã trở thành một chủ đề cấp bách.
Tướng Wayne Eyre, nguyên tham mưu trưởng bộ quốc phòng Canada, cảnh báo rằng xung đột hiện đại đang đẩy nhanh chu kỳ thích ứng quân sự. Đây là quá trình mà lực lượng vũ trang nhận diện mối đe dọa, đưa ra chính sách và thực thi phản ứng. Trong thời bình, chu kỳ này có khi kéo dài hàng thập kỷ, nhưng giờ đây nó chỉ diễn ra trong vài tuần ngắn ngủi.
Các báo cáo phân tích cho thấy sự tăng tốc này mang lại những kết quả gây sốc. Trong một cuộc tấn công vào cuối tháng 2 vừa qua, quá trình từ khi xác định mục tiêu đến khi hoàn thành chỉ mất vỏn vẹn hơn mười một phút. Quy trình này thường được gọi là chuỗi tiêu diệt. Chuỗi này càng ngắn thì nhịp độ chiến đấu càng nhanh và dữ dội.
Trước khi tấn công, các lực lượng đã tích hợp và phân tích một lượng lớn dữ liệu tình báo vệ tinh mà thông thường phải cần đến hàng trăm chuyên gia làm việc trong nhiều tháng. Nhờ vào công nghệ tích hợp dữ liệu từ các công ty như Palantir Technologies và Anthropic, công việc này đã hoàn thành chỉ trong khoảng 90 phút.
Tuy nhiên, AI còn lâu mới đạt đến mức hoàn hảo. Mặc dù con người vẫn tham gia vào khâu phê duyệt cuối cùng, nhưng sai lầm vẫn có thể xảy ra. Điển hình là thảm kịch ném bom nhầm vào một trường tiểu học ở miền Nam Iran khiến nhiều dân thường và trẻ em thiệt mạng.
Sự việc này đã làm gia tăng sự giám sát đối với các quy trình nhắm mục tiêu hiện đại, bao gồm cả vai trò ngày càng tăng của các hệ thống bán tự động và sự thiếu sót trong giám sát của con người. Nếu bị lạm dụng, công nghệ này còn có thể tạo ra các tin giả sâu, thông tin sai lệch được phát tán ở quy mô lớn làm ô nhiễm không gian thông tin và thổi bùng các cuộc xung đột.
Rủi ro sẽ trở nên nghiêm trọng hơn nếu các hệ thống vũ khí tự hành chết người có khả năng tấn công mà không cần chờ chỉ thị từ con người trở nên phổ biến. Một số phân tích cảnh báo rằng việc đưa AI vào vận hành vũ khí hạt nhân có thể làm tăng nguy cơ xảy ra chiến tranh nguyên tử.
Trong một bài diễn tập mô phỏng tại Anh, các hệ thống AI đóng vai trò nhà lãnh đạo quốc gia trong một cuộc khủng hoảng hạt nhân đã đẩy căng thẳng leo thang đến mức báo động trong phần lớn các kịch bản.
Trước những rủi ro cấp bách này, các chuyên gia công nghệ như Neil Chauhan từ Fortaegis Technologies kêu gọi phải có các biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt được nhúng trực tiếp vào hệ thống. Việc kiểm soát này không thể chỉ đạt được thông qua chính sách mà phải được xây dựng từ phần cứng đến phần mềm và quy trình vận hành.
Tuy nhiên, các nỗ lực quốc tế nhằm quản lý việc sử dụng AI trong quân sự vẫn còn rất hạn chế. Liên Hợp Quốc đã tìm cách khám phá các quy tắc cấm hoặc hạn chế vũ khí tự hành nhưng vẫn chưa có triển vọng rõ ràng về một thỏa thuận chung. Các cường quốc như Mỹ và Trung Quốc dù thừa nhận rủi ro nhưng vẫn thận trọng trong việc tạo ra các quy tắc quốc tế mang tính ràng buộc pháp lý.
Dù vậy, công nghệ sẽ không thay đổi mọi khía cạnh của chiến tranh. Tầm quan trọng quân sự của việc kiểm soát đất liền và duy trì ưu thế trên biển, trên không sẽ không biến mất. Nhưng nếu không có lợi thế về thông tin, việc duy trì ưu thế vật lý sẽ trở nên vô cùng khó khăn.
Việc đối xử với AI bằng sự hoảng loạn quá mức và tìm cách loại trừ hoàn toàn là điều không thực tế. Điều quan trọng nhất hiện nay là đảm bảo con người vẫn giữ được quyền chỉ huy và trách nhiệm giải trình, đồng thời công nghệ phải được sử dụng phù hợp với các tiêu chuẩn đạo đức được xác định rõ ràng. Xét cho cùng, bản chất của chiến tranh vẫn tiếp tục là một cuộc đấu trí và đấu chí của con người.
Theo Nikkei Asia
