Trong lịch sử hiện đại, mỗi lần Mỹ và các đồng minh can thiệp quân sự vào Trung Đông, đặc biệt tại những khu vực giàu tài nguyên dầu mỏ, giá vàng hầu như đều phản ứng theo một kịch bản quen thuộc. Kim loại quý thường tăng trước khi xung đột nổ ra, tăng mạnh khi chiến sự chính thức bắt đầu và duy trì đà đi lên nếu rủi ro kéo dài.
Chiến tranh Iraq năm 2003 là minh chứng rõ nét cho quy luật này. Khi Mỹ phát động chiến dịch quân sự, vàng không chỉ hưởng lợi từ rủi ro địa chính trị mà còn được hỗ trợ mạnh bởi bối cảnh tiền tệ toàn cầu.
Thời điểm đó, đồng USD bước vào một chu kỳ suy yếu rõ rệt, đặc biệt so với euro, khiến vàng trở nên hấp dẫn hơn trong mắt nhà đầu tư quốc tế. Sự cộng hưởng giữa chiến tranh và môi trường tiền tệ thuận lợi đã tạo ra một xu hướng tăng kéo dài. Giá vàng không dừng lại ở cú bật ban đầu mà tiếp tục đi lên trong suốt năm 2003, chạm mốc 400 USD mỗi ounce vào cuối năm, mức cao nhất kể từ năm 1988.
Tuy nhiên, không phải cuộc xung đột nào cũng đủ sức tạo ra một xu hướng bền vững. Các đợt không kích của Mỹ tại Syria trong các năm 2017 và 2018 cho thấy một dạng phản ứng khác của thị trường vàng. Ngay sau khi Mỹ phóng tên lửa Tomahawk vào căn cứ Shayrat tháng 4/2017, giá vàng tăng hơn 1% chỉ trong vài giờ, vọt lên vùng cao nhất gần 5 tháng. Dòng tiền trú ẩn đã được kích hoạt rất rõ ràng.
Nhưng điều đáng chú ý là đà tăng này nhanh chóng suy yếu. Khi thị trường nhận ra đây chỉ là một đòn tấn công mang tính giới hạn, không kéo theo leo thang quân sự với Nga hay Iran, lực mua phòng thủ bắt đầu rút lui. Giá vàng sớm quay lại vùng tích lũy trước đó thay vì hình thành một xu hướng mới. Kịch bản tương tự lặp lại trong năm 2018, khi mỗi đợt không kích chỉ khiến vàng nhích lên trong ngắn hạn rồi nhanh chóng hạ nhiệt.
Những tiền lệ này cho thấy chiến tranh luôn có khả năng kích hoạt phản ứng tức thời của vàng, nhưng độ bền của xu hướng lại phụ thuộc vào bối cảnh đi kèm, đặc biệt là diễn biến của đồng USD và chính sách lãi suất. Nói cách khác, chiến tranh có thể châm ngòi cho biến động, nhưng không phải lúc nào cũng đủ sức duy trì xu hướng tăng.
Cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran cuối tháng 2/2026 ban đầu dường như tái hiện đầy đủ “kịch bản trú ẩn” quen thuộc. Ngay sau khi các đợt tập kích được tiến hành, giá vàng bật tăng mạnh, có thời điểm vọt lên vùng 5.300–5.400 USD/ounce. Đây là một trong những cú tăng nhanh và mạnh nhất của vàng trong lịch sử hiện đại, phản ánh tâm lý né tránh rủi ro lan rộng khi nguy cơ gián đoạn eo biển Hormuz, nơi trung chuyển khoảng 20% lượng dầu toàn cầu, trở nên hiện hữu.
Trong những ngày đầu, thị trường thậm chí còn tin rằng vàng có thể tiếp tục bứt phá. Không ít dự báo khi đó đặt mục tiêu 5.600–6.000 USD mỗi ounce nếu xung đột leo thang và lan rộng.
Thế nhưng bước ngoặt đã đến rất nhanh. Chỉ sau khoảng hai đến ba tuần kể từ khi lập đỉnh, giá vàng bắt đầu mất động lực và đảo chiều rõ rệt. Đến cuối tháng 3, vàng đã rơi về vùng 4.300–4.400 USD mỗi ounce, có thời điểm chạm xuống gần 4.100 USD, mức thấp nhất kể từ đầu năm 2026. So với đỉnh, mức giảm lên tới khoảng 15–18%, một biên độ điều chỉnh hiếm thấy đối với một tài sản vốn được xem là “ổn định”.
Đáng chú ý hơn, quá trình giảm giá này diễn ra rất nhanh và dứt khoát. Có những phiên vàng mất từ 3 đến 4%, thậm chí gần 9% chỉ trong một ngày, cho thấy yếu tố kỹ thuật và dòng tiền đòn bẩy đã chi phối mạnh diễn biến thị trường. Iran 2026 vì thế bộc lộ một cấu trúc hai pha rất rõ rệt. Giai đoạn đầu là cú tăng mạnh đúng “chuẩn bài” của tài sản trú ẩn. Giai đoạn sau là một pha đảo chiều sâu và nhanh, điều hiếm thấy trong các chu kỳ chiến tranh trước.
Chính sự chuyển pha đột ngột này khiến nhiều nhà đầu tư cảm nhận rằng vàng đang đi ngược lại quy luật lịch sử. Nhưng thực chất, vàng không phá vỡ quy luật, mà đang phản ứng với một hệ điều kiện hoàn toàn khác.
Khác biệt cốt lõi của năm 2026 nằm ở chỗ chiến tranh không chỉ làm gia tăng rủi ro địa chính trị, mà còn trực tiếp làm thay đổi kỳ vọng về chính sách tiền tệ theo hướng bất lợi cho vàng.
Trước khi xung đột Iran nổ ra, thị trường đã đặt cược khá mạnh vào khả năng Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) sẽ bắt đầu chu kỳ cắt giảm lãi suất trong năm nay. Chính kỳ vọng này là một trong những động lực quan trọng giúp giá vàng tăng hơn 25% trong sáu tháng trước đó.
Tuy nhiên, khi chiến tranh làm dấy lên nguy cơ gián đoạn nguồn cung năng lượng, bức tranh lạm phát nhanh chóng thay đổi. Giá dầu tăng vọt, có thời điểm vượt 110 USD/thùng, làm sống lại lo ngại về một làn sóng lạm phát mới. Trong bối cảnh đó, Fed buộc phải thận trọng hơn. Lãi suất được giữ nguyên ở vùng cao, đồng thời các tín hiệu chính sách cho thấy khả năng cắt giảm lãi suất trong năm 2026 có thể thấp hơn nhiều so với kỳ vọng trước đó.
Theo dữ liệu từ CME FedWatch, đến cuối tháng 3, thị trường gần như đã loại bỏ khả năng Fed sớm nới lỏng, thậm chí bắt đầu tính đến kịch bản lãi suất có thể phải tăng trở lại nếu lạm phát vượt tầm kiểm soát.
Bà Tracy Shuchart, kinh tế trưởng tại NinjaTrader, nhận định rằng vàng không giảm vì đánh mất vai trò trú ẩn, mà vì cuộc chiến đã phá vỡ luận điểm cắt giảm lãi suất, vốn là nền tảng của đợt tăng trước đó.
Cùng lúc, đồng USD phục hồi mạnh mẽ. Trong tháng 3/2026, USD tăng hơn 2%, trở thành kênh trú ẩn hấp dẫn nhờ vừa an toàn vừa mang lại lợi suất trong môi trường lãi suất cao. Theo phân tích của ngân hàng tư nhân Thụy Sĩ UBP, sự kết hợp giữa USD mạnh và kỳ vọng lãi suất duy trì ở mức cao đã tạo áp lực lớn lên vàng, khiến kim loại quý không còn là lựa chọn trú ẩn mặc định như trước, mà phải cạnh tranh trực tiếp với đồng tiền Mỹ.
Cấu trúc thị trường hiện đại cũng góp phần quan trọng khiến đợt giảm của vàng trở nên dữ dội hơn. Các phân tích từ StoneX vào đầu tháng 3/2026 cho thấy cú trượt giá lần này phản ánh rõ cơ chế thanh khoản ngắn hạn.
Khi thị trường chứng khoán toàn cầu điều chỉnh mạnh, nhiều nhà đầu tư buộc phải bán vàng để đáp ứng margin call (yêu cầu bổ sung tiền ký quỹ, nếu không sẽ bị buộc bán tài sản), do họ sử dụng tài khoản ký quỹ để nắm giữ các vị thế vàng.
Theo bà Rhona O’Connell, Trưởng bộ phận phân tích thị trường của StoneX, trong những thời điểm như vậy, “người ta bán vàng để thu hồi tiền mặt nhằm đối phó margin call”, ưu tiên thanh khoản tức thời hơn là vai trò trú ẩn dài hạn của kim loại quý.
Báo cáo về hiện tượng “flash crash” ngày 19/3/2026 của MarketMinute cũng chỉ ra rằng trong phiên sáng hôm đó, khi giá vàng lao dốc gần 6,9%, một phần lớn áp lực đến từ việc hàng loạt margin call bị kích hoạt trong bối cảnh căng thẳng Trung Đông chồng lên lập trường chính sách tiền tệ cứng rắn của Fed.
Theo MarketMinute, đây không phải là tín hiệu đảo chiều xu hướng dài hạn, mà là một cú sốc thanh khoản điển hình, gắn chặt với sự co rút của dòng vốn sử dụng đòn bẩy.
Ở góc nhìn tương tự, AInvest nhận định đợt giảm mạnh vừa qua chủ yếu phản ánh hoạt động bán tháo trên “thị trường giấy” như hợp đồng tương lai và các quỹ ETF, hơn là sự suy yếu của nhu cầu vàng vật chất. Áp lực bán chủ yếu đến từ các quỹ và các vị thế chịu margin call, trong khi thị trường vàng vật chất vẫn duy trì mức chênh lệch giá mua bán khá cao, cho thấy nhu cầu thực tế chưa hề sụp đổ.
Ở góc độ tâm lý, thị trường cũng bước vào cuộc chiến Iran với trạng thái “đã định giá trước”. Giá vàng đã tăng mạnh trong nhiều tháng, phản ánh cả rủi ro địa chính trị lẫn kỳ vọng nới lỏng tiền tệ. Khi cuộc tấn công thực sự diễn ra nhưng không leo thang vượt dự đoán, thị trường không còn lý do để đẩy giá lên cao hơn. Thay vào đó, nhiều nhà đầu tư chọn chốt lời, biến cú sốc chiến tranh thành chất xúc tác cho một đợt điều chỉnh mạnh.
Dù cú giảm mạnh gây bất ngờ, phần lớn các tổ chức tài chính lớn vẫn cho rằng xu hướng tăng dài hạn của vàng chưa kết thúc. Trên CNBC, nhiều chiến lược gia nhận định đợt sụt giảm vừa qua mang tính điều chỉnh và tái định giá kỳ vọng chính sách tiền tệ, hơn là dấu hiệu cho thấy vàng đánh mất vai trò trú ẩn.
UBP cho rằng nhu cầu mua ròng từ các ngân hàng trung ương, đặc biệt tại châu Á, vẫn là trụ đỡ quan trọng cho giá vàng trong trung và dài hạn. Morningstar cảnh báo nhà đầu tư cần chuẩn bị cho một giai đoạn biến động kéo dài, khi vàng ngày càng nhạy cảm với cả địa chính trị lẫn tín hiệu từ Fed.
Một số ngân hàng lớn vẫn duy trì kịch bản giá vàng có thể tiến tới vùng 6.000 USD mỗi ounce hoặc cao hơn vào cuối năm 2026, với điều kiện áp lực lạm phát hạ nhiệt và môi trường tiền tệ toàn cầu chuyển sang thuận lợi hơn. Ngược lại, nếu lãi suất cao kéo dài, vàng nhiều khả năng còn đối mặt với những nhịp điều chỉnh sâu và khó lường.
Nhìn tổng thể, diễn biến của vàng trong năm 2026 cho thấy một sự thay đổi mang tính bước ngoặt. Nếu trong quá khứ, chiến tranh là yếu tố chi phối chính, thì hiện nay, chính sách tiền tệ mới là “trọng lực” thực sự của thị trường. Vàng không mất đi vai trò trú ẩn, nhưng để tăng giá, nó cần nhiều điều kiện hơn là chỉ một cuộc xung đột quân sự.
Thiết kế: Minh Khang
