Hồi cùng đơn vị giữ chốt ở Vỵ Xuyên (Hà Giang), tôi và Nguyễn Văn Bốn là đồng hương Bình Trị Thiên. Sau này chia tách tỉnh, tôi là dân Quảng Bình, anh là người Quảng Trị, nhưng vẫn gọi nhau là “đồng hương”.
Con tạo xoay vần hơn ba chục năm, nay tôi với anh lại chính danh là đồng hương Quảng Trị. Có điều, bây giờ anh là nhà văn Văn Xương (bút hiệu do nhà văn Đỗ Chu xuống chữ tặng cho) nổi tiếng với mấy tập truyện ngắn, tiểu thuyết về đề tài chiến tranh và người lính. Còn cái tên Nguyễn Văn Bốn, nguyên Chánh văn phòng UBND tỉnh Quảng Trị trước đây, thì công chúng văn chương ít biết đến hơn.
Sau khi chia tay biên giới, tôi về làm công dân Thủ đô, còn Bốn “đóng chốt” ở quê nhà nhưng vẫn thường xuyên liên lạc, thi thoảng hội ngộ. Tuần trước, anh điện thoại mời tôi về Hiền Lương tham dự Lễ hội Thống nhất non sông năm 2026 – lễ hội đầu tiên của tỉnh Quảng Trị mới hợp nhất.
Tôi hào hứng nhận lời vì Lễ hội Thống nhất non sông là “đặc sản” văn hóa mới của huyện Vĩnh Linh và tỉnh Quảng Trị trước đây, diễn ra hằng năm vào dịp kỷ niệm Ngày giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước (30-4) tại Khu Di tích Quốc gia đặc biệt ở 2 đầu cầu Hiền Lương. Sự kiện này được huyện Bến Hải thời còn tỉnh Bình Trị Thiên tổ chức lần đầu tiên vào ngày 30/4/1985. Sau ngày tái lập tỉnh Quảng Trị năm 1989, sự kiện trở thành lễ hội cấp tỉnh. Từ năm 2010 trở đi, cứ 5 năm 1 lần vào dịp năm chẵn, lễ hội này do Nhà nước tổ chức, còn các năm lẻ thì tỉnh chủ trì…
Năm 2025 là năm chẵn, lại tròn 50 năm thống nhất đất nước nên Lễ hội Thống nhất non sông rất quy mô, sinh động và hấp dẫn. Sau ngày lễ hội, Nguyễn Văn Bốn và nhà thơ Nguyễn Hữu Thắng, cựu Giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin tỉnh Quảng Trị, còn tổ chức chuyến thuyền ngược dòng Bến Hải - con sông giới tuyến chia cắt đất nước, con sông biểu tượng của nỗi đau chiến tranh và khát vọng hòa bình... Đây là lần đầu tiên tôi được đến với những địa danh lịch sử bi hùng mà giờ đây thật khó hình dung diện mạo sau nửa thế kỷ dòng sông hồi sinh và phát triển.
Những cánh đồng mướt mát lúa, ngô, khoai, sắn... cùng những rặng tre, rặng bần ngăn ngắt lướt qua. Kia là Bến Rèn ở bờ Bắc, đối diện bên kia là Bến Lội ở bờ Nam, nơi trước đây đêm đêm bộ đội và du kích vượt sông sang đánh địch ở Cồn Tiên, Dốc Miếu và vận chuyển thương binh, liệt sĩ từ chiến trường ra Bắc. Kia là bến sông mà ngày 27/6/1967, địch mở trận càn lập “vành đai trắng”, bà con bên đó đã vượt sông chạy sang bên này, bị địch xả súng giết hại mấy chục người, máu loang đỏ cả khúc sông...
Ấn tượng nhất là “Ngôi nhà bom” và khu vườn “Khát vọng hòa bình” ở thượng nguồn sông Bến Hải, đoạn ngang qua đường mòn Hồ Chí Minh, cách Nghĩa trang Trường Sơn chừng nửa cây số. Những năm chiến tranh ác liệt, con em vùng tuyến lửa Quảng Bình - Vĩnh Linh được sơ tán ra các tỉnh miền Bắc, gọi là đi K8. Một trong số đó là anh Trần Văn Chức, sinh năm 1969, con trai của Mẹ Việt Nam Anh hùng Trần Thị Quý ở thôn Nam Sơn, xã Vĩnh Sơn, huyện Vĩnh Linh.
Sau ngày trở về, là chàng trai có nhiều ý tưởng làm ăn năng động, Trần Văn Chức nghĩ đến việc xây dựng ngôi nhà “ký ức chiến tranh” trong Khu di tích Hiền Lương. Anh trình bày ý tưởng với Bí thư huyện ủy lúc đó là Nguyễn Hữu Thắng và nhận được sự đồng tình. Nhưng trong quá trình triển khai thực hiện, anh nhận thấy nếu chỉ có ngôi nhà trưng bày những hiện vật gốc, đặt ở Hiền Lương, thì vẫn chưa phải là độc đáo; đặc biệt là chưa khai thác hết tiềm năng văn hóa và du lịch của con sông lịch sử quê anh. Vậy là anh ngược lên Bến Tắt, mua một vạt rừng hơn 10.000 m2 để lập một khu vườn “Khát vọng hòa bình”; trong đó đào đắp xây dựng nên những mô hình thực địa thời chiến, như: Hầm chữ A, bếp Hoàng Cầm, hào giao thông, trạm giao liên, chốt phòng không...
Đặc biệt, trong khu vườn “Khát vọng Hòa bình”, anh thiết kế “Ngôi nhà bom” mà cột là vỏ các loại bom Mỹ, xung quanh cũng thưng bằng các loại bom đạn Mỹ, bên trong trưng bày các hiện vật chiến tranh và các tài liệu, hình ảnh liên quan. Sau hơn 10 năm xuôi ngược sưu tầm hiện vật và kỳ công xây dựng, đến năm 2025 công trình đã cơ bản hoàn thành và phục vụ du khách. Đây là một điểm nhấn độc đáo trong tour du lịch ngược dòng Bến Hải với các di tích lịch sử nổi tiếng, như: Cầu Hiền Lương, Bến Rèn, Bến Lội, Bến Tắt, Nghĩa trang Trường Sơn...
Rất tình cờ là trong bữa cơm trưa hôm đó tại “Ngôi nhà bom”, mấy thực khách chúng tôi đều là “dân K8” - mật danh chương trình sơ tán cư dân vùng Vĩnh Linh và Quảng Bình ra các tỉnh phía Bắc, hồi chiến tranh phá hoại của không quân Mỹ. Đối tượng ban đầu là trẻ em trong độ tuổi học sinh phổ thông, chủ yếu cấp 1 và cấp 2, được sơ tán ra vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Khi Mỹ leo thang đánh phá ác liệt, chương trình K8 nới thêm đối tượng là người già, trẻ em dưới 6 tuổi và phụ nữ đang nuôi con. K8 là một chương trình nhân đạo, được dân “quê choa” gọi là “đi giữ nòi giống”; bởi ngày đó trung bình mỗi người dân Quảng Bình và Vĩnh Linh phải “đội” hàng tấn bom đạn…
Nguyễn Văn Bốn và Nguyễn Hữu Thắng đều sinh ra và lớn lên ở Vĩnh Linh. Nhà anh Bốn cách Cột cờ Hiền Lương chỉ độ 200 mét, bị tàu bay và pháo hạm Mỹ đánh cho tan tành. May lúc đó, mấy anh chị em được sơ tán ra Nam Định và Nghệ An.
Cùng thời gian ấy, Nguyễn Hữu Thắng và cậu em trai 8 tuổi được sơ tán ra Thái Bình. Vài tháng sau thì mẹ anh cùng 2 đứa em gái lít nhít cũng được sơ tán ra vùng miền núi phía nam Thanh Hóa. Bố anh thì ở lại Vĩnh Linh, cùng lực lượng dân quân vừa sản xuất vừa chiến đấu và tiếp tế cho đảo Cồn Cỏ.
Nguyễn Văn Bốn và Nguyễn Hữu Thắng trạc tuổi nhau, khi đi K8 mới học vỡ lòng, đến đầu năm học lớp 8 được trở về quê. Nói sao hết nỗi nhớ nhà, nhớ bạn bè, thầy cô, làng xóm… của những đứa trẻ mới tí tuổi đầu đã phải xa cha mẹ, xa anh chị em ruột thịt đằng đẵng hết năm này qua năm khác… Sau này lớn lên, trở thành những người làm nghề chữ nghĩa, chúng tôi hiểu nỗi nhớ ấy chính là khát vọng hòa bình của thế hệ chúng tôi và cả dân tộc Việt Nam trong những năm tháng đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước.
Sau khi Hiệp định Pa-ri được ký kết năm 1973, con em Vĩnh Linh và Quảng Bình đi K8 được trở về quê nhà. Bấy giờ, Nguyễn Văn Bốn là chàng trai vỡ giọng, ngoài giờ đi học cấp ba phổ thông vẫn tham gia cùng đoàn thanh niên san lấp hố bom để hồi sinh đồng ruộng. Công việc này khá nguy hiểm vì sau chiến tranh, bom đạn chưa nổ còn khá nhiều.
Và những vụ nổ thương tâm đã xảy ra. Chiều 15/9/1973, khi đang đào đắp đoạn đường liên xã, o Nguyễn Thị Hương cuốc trúng một quả bom bi. Bom phát nổ khiến mấy người bị thương, o Hương bị nặng nhất.
Đúng lúc ấy, đoàn xe của Thủ tướng Phạm Văn Đồng và Chủ tịch Cuba Fidel Castro đi ngang qua. Sau khi tổ y tế đi theo đoàn sơ cứu cho những người bị thương, Chủ tịch Fidel đề nghị dùng xe công vụ chở bệnh nhân đến Bệnh viện đa khoa Vĩnh Linh. Nhờ được cấp cứu kịp thời nên o Nguyễn Thị Hương qua được cơn nguy kịch, dần dần hồi phục. Hiện nay, o Hương cùng gia đình đang sinh sống ở thành phố Đông Hà...
Ngồi trong “Ngôi nhà bom” ở đầu nguồn Bến Hải, ôn lại những kỷ niệm thời K8, nhắc lại những cái chết rình rập sau chiến tranh như câu chuyện trên đây, chúng tôi lại nhớ về một người đồng hương của Chủ tịch Fidel, một nữ nhà báo, nhà văn Cuba từng 13 lần đến Việt Nam để viết về cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của nhân dân Việt Nam trước đây. Bà là Marta Rojas, Phó Chủ tịch Hội hữu nghị Cuba - Việt Nam, đã xuất bản 3 cuốn sách về Việt Nam và hô hào ủng hộ cuộc đấu tranh chính nghĩa của nhân dân Việt Nam trên nhiều diễn đàn quốc tế…
Trong lần trở lại Việt Nam cách đây gần chục năm, bà Marta Rojas đã đến thăm Hội Nhà văn Việt Nam. Trò chuyện với các đồng nghiệp Việt Nam, bà nói cuộc sống hòa bình, thống nhất, ổn định và phát triển của nhân dân Việt Nam thật sự là một hạnh phúc lớn, là khát khao cháy bỏng của nhân dân nhiều nước đang chìm ngập trong chiến tranh, li tán, hoặc đang kề bên miệng vực chiến tranh, li tán…
Đó là những lời tâm huyết của một chiến sĩ từng tham gia cuộc đấu tranh giải phóng đất nước Cuba khỏi chế độ độc tài Batista, một người dân của đất nước hơn nửa thế kỷ bị bao vây cấm vận, một nhà báo từng chứng kiến cảnh đau thương tang tóc vì chiến tranh đã và đang xảy ra tại nhiều quốc gia và khu vực trên thế giới.
Quá khứ đau thương nhắc nhở mỗi người về giá trị vô bờ bến của cuộc sống hòa bình hiện nay. Giống như mỗi con người không có quyền lựa chọn cha mẹ cho mình, mỗi dân tộc trên thế giới cũng không có quyền chọn nơi có những điều kiện tự nhiên và xã hội thuận lợi để hình thành và phát triển. Nhưng cũng như mỗi con người có thể tự quyết định số phận của mình, mỗi dân tộc cũng hoàn toàn quyết định được số phận dân tộc mình bằng tiềm lực kinh tế - quốc phòng và sức mạnh tổng hợp của toàn dân. Cùng đó là nghệ thuật hóa giải các xung đột, hài hòa các mối quan hệ để giữ vững độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ. Đó là trách nhiệm của các nhà lãnh đạo và quản lý đất nước, là điều tâm niệm thường trực của mỗi người dân và toàn xã hội.
