Iran cho biết đang lên kế hoạch thiết lập một vùng hạn chế mới quanh eo biển Hormuz, tuyến hàng hải huyết mạch của thị trường năng lượng toàn cầu, sau khi Tehran và Washington liên tiếp có các động thái tấn công nhằm vào tàu thuyền tại khu vực. Giới chuyên gia đánh giá diễn biến này cho thấy căng thẳng giữa hai bên đang bước sang một nấc nguy hiểm mới.
Iran và Mỹ đã liên tục xảy ra các cuộc tấn công đan xen kể từ khi bản ghi nhớ thỏa thuận (MoU) kéo dài 60 ngày được hai bên ký ngày 17/6 hết hiệu lực vào tháng trước.
Đợt leo thang mới nhất bắt đầu sau khi Iran nhằm vào các tàu chiến Mỹ đang tuần tra và hộ tống những tàu chở dầu tìm cách vượt qua lệnh phong tỏa do Tehran áp đặt tại eo biển. Trong khi đó, lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ đối với các cảng Iran đã khiến hoạt động xuất khẩu dầu mỏ và nhiều loại hàng hóa khác của nước này bị thu hẹp đáng kể.
Bản MoU từng giúp chấm dứt nhiều tháng đối đầu quân sự, nhưng đổ vỡ sau 60 ngày do tranh cãi về bên nắm quyền kiểm soát cuối cùng đối với eo biển Hormuz – tuyến đường mà Iran sử dụng như một đòn bẩy trong cuộc đối đầu với Mỹ.
Các tàu chở dầu đang trở thành mục tiêu mới trong cuộc chiến Mỹ - Israel nhằm vào Iran. Tehran nhiều lần cảnh báo tàu thuyền không được sử dụng các tuyến đường chưa được cấp phép qua Hormuz, trong bối cảnh có thông tin ngày càng nhiều tàu chở dầu tìm cách đi qua tuyến hàng hải này. Trước khi chiến tranh nổ ra, khoảng 20% nguồn cung dầu mỏ và khí đốt toàn cầu đi qua eo biển Hormuz.
Vậy vùng hạn chế mà Iran đề xuất sẽ nằm chính xác ở đâu, những hạn chế nào sẽ được áp dụng và Tehran dự định thực thi chúng bằng cách nào?
Iran nói gì về vùng hạn chế?
Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran Mohsen Rezaei cho biết vùng hạn chế mới sẽ được công bố trong những ngày tới.
Theo truyền thông nhà nước Iran, ông Rezaei nói: “Vùng này sẽ bắt đầu từ tuyến phong tỏa của Hải quân Mỹ và bao gồm các khu vực thuộc Vịnh Ba Tư. Bất kỳ tàu nào đi vào vùng mới này sẽ bị đưa vào danh sách trừng phạt của Iran”.
Ông Rezaei cho biết vùng hạn chế sẽ “bắt đầu từ tuyến phong tỏa của Hải quân Mỹ, kéo về phía eo biển Hormuz và từ phía này tiếp tục vào Vịnh Ba Tư”.
Tuy nhiên, Tehran chưa công bố cụ thể ranh giới của vùng hạn chế cũng như việc một tàu bị đưa vào “danh sách trừng phạt” của Iran sẽ phải đối mặt với những biện pháp nào.
Ông Rezaei cũng cho biết các bản đồ mới về những tuyến hàng hải qua eo biển Hormuz, được xây dựng phối hợp với Oman, sẽ sớm được phê duyệt.
“Bản đồ về một hành lang quốc tế mới nằm trong vùng biển của Iran và Oman, trong đó Iran sẽ đảm nhiệm công tác quản lý, đã được thống nhất và dự kiến được ký trong những ngày tới”, ông nói.
Tehran tuyên bố chỉ cam kết duy trì eo biển Hormuz mở cửa khi Mỹ “chấm dứt các hành động phá hoại, đe dọa và tấn công Iran”.
Thông báo này được đưa ra sau khi Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi hồi cuối tháng trước cho biết Iran và Oman đã thống nhất về một tuyến hàng hải tạm thời dành cho tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz. Theo ông, tuyến này có điểm vào qua lãnh hải Iran và một phần tuyến ra cũng đi qua vùng biển thuộc lãnh hải Iran.
Mỹ và thế giới phản ứng ra sao?
Chưa có phản ứng ngay lập tức từ Mỹ hay cộng đồng quốc tế nói riêng về tuyên bố của ông Rezaei liên quan đến vùng hạn chế mới.
Tuy nhiên, hôm Chủ nhật, Washington bác bỏ thông tin trên truyền thông Iran cho rằng một tàu Mỹ đã tìm cách đi vào khu vực mà Tehran coi là vùng hạn chế và bị tấn công.
Đại úy Tim Hawkins, người phát ngôn Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), gọi tuyên bố của Iran là “một lời nói dối hoàn toàn”.
Thông tin về vụ tấn công được đưa ra chỉ vài ngày sau khi Washington nhắm mục tiêu vào 3 tàu chở dầu của Iran, trong khi Tehran tấn công các tàu chở dầu và phóng một tên lửa đạn đạo về phía các tàu chiến Mỹ đang tuần tra gần eo biển Hormuz.
Iran đã từng quy định tuyến đường qua Hormuz?
Iran hiện đã yêu cầu các tàu thuyền sử dụng những tuyến hàng hải được Tehran phê duyệt khi đi qua eo biển.
Iran lần đầu công bố bản đồ các tuyến hàng hải được cấp phép hồi tháng 4, yêu cầu tàu thuyền di chuyển gần bờ biển Iran hơn đáng kể so với trước chiến tranh. Tuyến được Tehran cho phép hiện nay chạy dọc theo bờ biển Iran.
Tuy nhiên, nỗ lực kiểm soát hoạt động hàng hải của Iran đã vấp phải sự cạnh tranh từ một tuyến khác nằm gần Oman hơn.
Tháng 6, Oman phối hợp với Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO), cơ quan của Liên Hợp Quốc phụ trách giám sát hoạt động vận tải biển, đưa ra một hành lang phía nam nhằm khôi phục hoạt động hàng hải an toàn qua eo biển.
Sau đó, tàu chở dầu Stoic Warrior mang cờ Liberia đã sử dụng tuyến đường đưa tàu đi gần bờ biển Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Oman trước khi vòng qua bán đảo Musandam, một phần lãnh thổ Oman nằm tách biệt khỏi phần còn lại của đất nước.
Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) phản đối tuyến đường này, tuyên bố “tuyến đường duy nhất được cấp phép” là tuyến do Iran công bố và cảnh báo tàu thuyền đi qua mà không được Tehran cho phép sẽ là hành động “không thể chấp nhận và cực kỳ nguy hiểm”.
Sau khi MoU gồm 14 điểm được ký tại Geneva, Thụy Sĩ, hồi tháng 6, hoạt động tàu thuyền qua eo biển đã tăng trở lại. Nhưng việc các cuộc tấn công tái diễn đã khiến hoạt động vận tải thương mại tại và xung quanh tuyến hàng hải quan trọng này bị hạn chế nghiêm trọng.
Theo MoU, Mỹ đồng ý chấm dứt phong tỏa hải quân trong vòng 30 ngày, trong khi Iran cam kết dọn thủy lôi tại eo biển Hormuz và cho phép tàu thuyền đi qua “mà không phải trả phí” trong 60 ngày.
Tình hình tàu thuyền qua eo biển Hormuz hiện ra sao?
Tàu thuyền vẫn có thể đi qua Hormuz, nhưng lưu lượng đã giảm mạnh so với trước xung đột.
Trước khi chiến sự bùng phát, khoảng 20 triệu thùng dầu thô mỗi ngày được vận chuyển qua tuyến hàng hải này. Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright nói với truyền thông hôm Chủ nhật rằng lượng dầu hiện đi qua Hormuz trung bình đạt hơn 9 triệu thùng/ngày.
Nếu tính cả lượng dầu được vận chuyển qua các đường ống không đi qua eo biển, ông Wright cho rằng tổng dòng chảy có thể đạt “từ hai phần ba trở lên” so với trước xung đột.
“Vì vậy, người Iran vẫn đang gây ra vấn đề, nhưng Hải quân Mỹ đang thắng trong cuộc chiến đó”, ông nói.
Một dấu hiệu củng cố lập luận của Washington đến từ Trung tâm Điều hành Thương mại Hàng hải Anh (UKMTO). Cơ quan này cho biết hôm Chủ nhật có 59 tàu đi qua eo biển Hormuz trong vòng 48 giờ trước đó.
Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần tuyên bố tuyến hàng hải này nằm dưới sự kiểm soát của Washington, bất chấp việc Iran gần như ngày nào cũng tấn công tàu thuyền. Ông thậm chí từng gợi ý đổi tên eo biển Hormuz theo tên mình.
Iran bác bỏ các tuyên bố về việc hoạt động tàu thuyền qua eo biển đang gia tăng, khẳng định nước này vẫn duy trì được sức ép đối với tuyến hàng hải chiến lược.
Tuy nhiên, dữ liệu gần đây từ một số công ty và nền tảng theo dõi hàng hải khác cho thấy bức tranh phức tạp hơn. Số liệu cho thấy chỉ có 6 tàu đi qua eo biển hôm thứ Tư, 11 tàu hôm thứ Ba và 5 tàu vào thứ Hai tuần trước. Bình quân trong 10 ngày chỉ đạt khoảng 13 tàu/ngày.
Hôm thứ Hai, công ty phân tích hàng hải Kpler cho biết trung bình chỉ có 10 tàu chở hàng đi qua eo biển mỗi ngày trong 10 ngày trước đó – mức thấp nhất kể từ tháng 5.
Trước khi Mỹ và Israel phát động cuộc chiến nhằm vào Iran ngày 28/2, hơn 130 tàu đi qua eo biển mỗi ngày trong điều kiện hàng hải tự do. Hiện chính quyền Tổng thống Trump đang đàm phán với Iran để tìm cách mở lại tuyến hàng hải này.
Trong khi đó, chương trình hạt nhân Iran – vấn đề mà ông Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu viện dẫn khi phát động chiến tranh – gần như đã biến mất khỏi các tiêu đề thời sự.
Iran có thể thực thi vùng hạn chế bằng sức mạnh quân sự?
Cho đến nay, Tehran đã cho thấy khả năng khiến hoạt động đi qua Hormuz trở nên nguy hiểm, buộc nhiều tàu phải tránh tuyến hàng hải này. Ít nhất 19 thủy thủ đã thiệt mạng và hàng chục tàu bị tấn công kể từ tháng 3.
Tuy nhiên, việc Iran có thể thực thi một vùng hạn chế rộng hơn nhiều như đề xuất của ông Rezaei hay không – đặc biệt khi đối đầu với những tàu được quân đội Mỹ bảo vệ – vẫn là câu hỏi chưa có lời giải.
Ông Stephen Zunes, Chủ tịch sáng lập chương trình Nghiên cứu Trung Đông tại Đại học San Francisco, cho rằng Iran sẽ gặp khó khăn nếu muốn thực thi vùng hạn chế gần eo biển Hormuz.
“Rất khó hình dung họ thực sự có thể thực thi điều đó như thế nào. Các tàu và máy bay Iran được triển khai để thực thi vùng hạn chế sẽ rất dễ bị Mỹ tấn công”, ông nói với Al Jazeera.
Tuy nhiên, theo ông Zunes, Tehran có thể đang phát đi một lời cảnh báo, bởi các công ty vận tải vẫn có lý do để lo ngại rằng việc đi qua eo biển mà không được Iran cho phép có thể dẫn tới những hậu quả nhất định.
Ông Zunes cho rằng Iran có thể đang muốn kích động một phản ứng quân sự rộng hơn từ Mỹ. Kịch bản này có thể mang lại lợi ích chính trị cho Tehran khi tạo cơ sở để “biện minh cho các cuộc tấn công” nhằm vào các quốc gia vùng Vịnh và các cơ sở quân sự Mỹ trong khu vực.
Điều đó cũng có thể có lợi cho Iran trong bối cảnh dư luận Mỹ dường như không ủng hộ việc tiếp tục cuộc xung đột, đồng thời giúp thúc đẩy người dân Iran “đoàn kết quanh lá cờ” khi khó khăn kinh tế trong nước ngày càng gia tăng.
Ngoài ra, ông Zunes nhận định kế hoạch lập vùng hạn chế của Iran có thể liên quan trực tiếp đến thỏa thuận đang chờ được hoàn tất với Oman về các tuyến hàng hải qua eo biển.
Nếu thỏa thuận với Oman có thể vận hành hiệu quả và được Mỹ chấp nhận, Iran có thể “rút lại” kế hoạch thực thi vùng hạn chế, ông Zunes nói.
Ngược lại, nếu thỏa thuận không thành, Tehran sẽ có “một phương án sẵn sàng để khiến Washington khó khăn hơn trong việc từ chối” thỏa thuận với Oman.
Theo AJ, Reuters
