Tại cuộc duyệt binh ngày 3/9/2025 tại Thiên An Môn, Bắc Kinh, nhiều loại máy bay không người lái xuất hiện với khả năng tự động bay hộ tống chiến đấu cơ và tham chiến của quân đội Trung Quốc.
Màn phô diễn sức mạnh công nghệ này ngay lập tức khiến Mỹ cảnh giác. Theo ba quan chức quốc phòng và tình báo Mỹ yêu cầu giấu tên, Lầu Năm Góc kết luận rằng chương trình UAV tác chiến của Mỹ đã tụt hậu so với Trung Quốc. Họ cũng cho rằng Nga cũng đang dẫn trước Mỹ trong việc xây dựng các cơ sở sản xuất UAV tiên tiến.
Chính quyền Mỹ lập tức thúc giục doanh nghiệp quốc phòng trong nước tăng tốc. Tháng 3/2026, Công ty công nghệ quốc phòng Anduril tại California bắt đầu sản xuất UAV tự hành tích hợp AI, có hình dáng tương tự mẫu Trung Quốc đã trình diễn. Một quan chức quốc phòng cho biết nhà máy ở Ohio đã khởi động sớm hơn ba tháng nhằm thu hẹp khoảng cách với Trung Quốc.
Những động thái này là một phần của cuộc chạy đua vũ trang toàn cầu đang leo thang xoay quanh các hệ thống vũ khí và phòng thủ tự động dựa trên AI. Mục tiêu là giảm thiểu sự can thiệp của con người trong các quyết định như “khi nào tấn công mục tiêu di động” hay “cách phòng thủ trước đòn tấn công”.
Trong những năm gần đây, nhiều quốc gia âm thầm cạnh tranh trong lĩnh vực này: từ UAV có thể tự nhận diện và tiêu diệt mục tiêu, máy bay chiến đấu tự hành có thể phối hợp tấn công ở tốc độ và độ cao vượt khả năng con người, cho tới các hệ thống trung tâm dùng AI để phân tích tình báo và đề xuất mục tiêu tấn công.
Mỹ và Trung Quốc, hai cường quốc quân sự lớn nhất thế giới - đang ở trung tâm cuộc cạnh tranh. Nhưng phạm vi đang mở rộng: Nga và Ukraine tìm kiếm ưu thế công nghệ; Ấn Độ, Israel, Iran cũng đầu tư vào AI quân sự; còn Pháp, Đức, Anh và Ba Lan đang tái vũ trang do lo ngại về chính quyền Trump từ bỏ cam kết với NATO.
Các quan chức cho biết mọi quốc gia đều tích lũy công nghệ tiên tiến nhằm chuẩn bị cho kịch bản chiến tranh “drone đối đầu drone, thuật toán đối đầu thuật toán”, vượt xa năng lực con người.
Palmer Luckey, nhà sáng lập Anduril, cho biết cả Nga, Trung Quốc và Mỹ đều đang phát triển vũ khí AI — vừa để răn đe, vừa nhằm đạt tới trạng thái “đảm bảo hủy diệt lẫn nhau”.
Cuộc chạy đua này thường được so sánh với thời kỳ đầu của kỷ nguyên hạt nhân thập niên 1940 — khi bom nguyên tử tạo ra thế cân bằng mong manh và dẫn đến nhiều thập kỷ chính sách răn đe.
Tuy nhiên, khác với vũ khí hạt nhân, năng lực quân sự của AI mới chỉ bắt đầu. Công nghệ này không cần nghỉ, ăn, uống hay ngủ — và có thể làm thay đổi chiến tranh với tốc độ nhanh hơn và khó lường hơn.
Hiện chưa rõ quốc gia nào dẫn đầu. Nhiều chương trình vẫn đang phát triển và ngân sách bị giữ bí mật. Tình báo các nước đang theo dõi chặt chẽ các nhà máy, việc trình diễn quân sự và giao dịch vũ khí của nhau.
Hai quan chức Mỹ cho biết Trung Quốc và Nga đang thử nghiệm để AI tự đưa ra quyết định chiến trường. Trung Quốc phát triển hệ thống cho phép hàng chục UAV tấn công phối hợp không cần con người; Nga đang phát triển UAV “Lancet” có thể bay lượn trên không và tự chọn mục tiêu.
Dù chi tiết còn bí mật, định hướng đã rõ. Tổng thống Nga Putin từng nói năm 2017: ai dẫn đầu AI sẽ thống trị thế giới. Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình năm 2024 gọi đổi mới công nghệ là “chiến trường chính” của cạnh tranh địa chính trị. Đầu năm nay, Bộ trưởng Chiến tranh Mỹ Pete Hegseth yêu cầu quân đội “tăng tốc bằng mọi giá” trong việc áp dụng AI.
Hàng chục tỷ USD đang được đổ vào lĩnh vực này. Lầu Năm Góc trong ngân sách mới đã đề xuất hơn 13 tỷ USD cho hệ thống tự động, và đã chi hàng trăm tỷ USD trong thập kỷ qua.
Các nhà nghiên cứu cho rằng Trung Quốc đầu tư tương đương Mỹ và thúc đẩy khu vực tư nhân tham gia; Nga thì tận dụng chiến trường Ukraine để thử nghiệm công nghệ.
Phía Trung Quốc kêu gọi xây dựng khuôn khổ quốc tế quản lý AI quân sự một cách “thận trọng và có trách nhiệm”.
Các chuyên gia cảnh báo: dù có nét giống Chiến tranh Lạnh, thời đại AI khác ở chỗ các công ty khởi nghiệp và nhà đầu tư đóng vai trò lớn, và công nghệ lan rộng nhanh chóng sang nhiều quốc gia. Một cuộc đua đổi mới không có điểm kết đang hình thành.
Trong khi đó, các vấn đề đạo đức — như việc giao quyền quyết định sinh tử cho máy móc — đang bị lu mờ. Thỏa thuận duy nhất giữa Mỹ và Trung Quốc năm 2024 chỉ là cam kết không ràng buộc về việc giữ con người kiểm soát quyết định dùng vũ khí hạt nhân; nhưng Nga không có cam kết tương tự.
Một số chuyên gia cho rằng AI sẽ tác động còn lớn hơn bất kỳ cuộc chạy đua vũ trang nào trước đây.
Khởi đầu của cuộc chạy đua
Năm 2016, tại triển lãm hàng không Chu Hải, một công ty Trung Quốc đã cho 67 UAV bay đội hình và mô phỏng tấn công bệ phóng tên lửa.
Nga đặt mục tiêu đến 2025 sẽ tự động hóa 30% lực lượng chiến đấu. Năm 2018, họ thử nghiệm xe chiến đấu không người lái ở Syria, tuy thất bại song vẫn cho thấy tham vọng.
Tại Mỹ, Trung tướng Jack Shanahan - Giám đốc Trung tâm liên hợp AI - nhận ra AI có thể giải quyết vấn đề quá tải dữ liệu tình báo. Năm 2017, ông giúp khởi động Dự án Maven nhằm dùng AI phân tích hình ảnh UAV. Google ban đầu tham gia nhưng rút lui do phản đối nội bộ.
Năm 2019, Palantir tiếp quản dự án; các startup như Anduril nổi lên, cung cấp công nghệ AI cho biên giới và quân đội.
Trung Quốc thúc đẩy chiến lược “quân dân hợp nhất”, đưa doanh nghiệp tư nhân vào hệ sinh thái quốc phòng.
Chiến tranh Ukraine – phòng thí nghiệm thực tế
Cuộc xung đột Nga–Ukraine từ 2022 đã biến lý thuyết thành thực tế.
Ukraine sử dụng các UAV giá rẻ (thậm chí từ drone trình diễn) để tấn công Nga; trong một số trường hợp, hiệu quả vượt cả pháo binh; các tàu không người lái gây áp lực lớn lên Hạm đội Biển Đen. Nga đáp trả bằng cách nâng cấp UAV Lancet với khả năng tự khóa mục tiêu.
Chiến trường Ukraine đã trở thành “phòng thí nghiệm toàn cầu” cho công nghệ chiến tranh AI.
Trung tướng Mỹ về hưu Jack Shanahan cảnh báo nguy cơ “vòng xoáy leo thang”, khi các quốc gia vội vàng triển khai hệ thống chưa được kiểm chứng vì lo sợ đối phương vượt trước.
Cuộc chiến tranh “nhấp chuột”
Trong một buổi trình diễn gần đây, quân đội Mỹ cho thấy quy trình tác chiến mới: sử dụng ảnh vệ tinh, chọn mục tiêu bằng chuột, dùng AI lập kế hoạch tấn công chỉ trong vài giây.
Đây là phiên bản hiện đại của Dự án Maven, tích hợp AI thương mại như chatbot Claude của Anthropic. Hệ thống đã tạo ra hàng nghìn mục tiêu trong chiến dịch gần đây. Một quan chức mô tả vai trò con người giờ chỉ còn: “nhấp chuột trái, nhấp chuột phải”.
Nguy cơ: tốc độ phát triển vượt kiểm soát
Những người ủng hộ cho rằng AI có thể răn đe chiến tranh, giống vũ khí hạt nhân. Nhưng vấn đề là: răn đe cần lý trí, trong khi AI được thiết kế để phản ứng nhanh hơn con người.
Các nghiên cứu cho thấy hệ thống tự động có thể làm leo thang xung đột ngoài ý muốn. Trong một lần mô phỏng, hệ thống Mỹ–Nhật đã phản công bất ngờ trước một vụ phóng tên lửa của Triều Tiên.
Báo cáo của RAND kết luận: tốc độ của hệ thống tự động có thể gây leo thang không kiểm soát. Trung tướng Mỹ về hưu Jack Shanahan cảnh báo nguy cơ “vòng xoáy leo thang”, khi các quốc gia vội vàng triển khai các hệ thống AI quân sự chưa được kiểm chứng vì lo sợ đối phương vượt trước.
Thế giới hiện đang bước vào kỷ nguyên chiến tranh mới — nơi không chỉ vũ khí, mà cả thuật toán cũng trở thành lực lượng chiến đấu. Và câu hỏi lớn nhất không còn là “ai mạnh hơn”, mà là: liệu con người còn kiểm soát được cuộc chiến do chính mình tạo ra hay không.
Theo NYTimes
