Iran cho biết các đòn trả đũa nhắm vào Israel và các cơ sở quân sự liên quan đến Mỹ trong khu vực, bao gồm tại các quốc gia vùng Vịnh nơi đồn trú lực lượng Mỹ.
Loạt đòn mở màn đã làm nổi bật câu hỏi quan trọng đối với các thủ đô trong khu vực và thị trường toàn cầu: Liệu đây sẽ chỉ là vòng xoáy tấn công – đáp trả qua lại, hay sẽ leo thang thành một chiến dịch kéo dài, được định hình bởi tầm bắn tên lửa của Iran, các lực lượng đồng minh và sức ép lên tuyến hàng hải cũng như hạ tầng năng lượng?
Trọng tâm của câu hỏi đó là kho tên lửa của Iran cùng các nền tảng và công cụ khác mà nước này có thể sử dụng để gây tổn thất cho Mỹ và các bên liên quan.
Vì sao cuộc chiến lần này khác biệt?
Không giống cuộc chiến 12 ngày mà Mỹ và Israel tiến hành chống Iran vào tháng 6/2025, cái chết của ông Khamenei dường như đã khiến Tehran tin rằng cuộc đối đầu này là trận chiến sống còn đối với họ.
Trong cách lý giải của Tehran, việc đáp trả chậm trễ hoặc kiềm chế có nguy cơ bị nhìn nhận là yếu đuối và là lời mời gọi cho các đòn tấn công tiếp theo.
Hôm 1/3, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian tuyên bố việc báo thù cho cái chết của ông Khamenei và các quan chức cấp cao khác là “nghĩa vụ và quyền chính đáng” của đất nước.
Vậy Iran thực hiện đòn “báo thù” bằng những cách nào?
Học thuyết tên lửa của Iran: Kho vũ khí, tầm bắn và chiến lược
Lực lượng tên lửa là trung tâm trong cách Iran tác chiến và phát tín hiệu răn đe. Các nhà phân tích quốc phòng mô tả đây là lực lượng lớn nhất và đa dạng nhất Trung Đông, bao gồm tên lửa đạn đạo và tên lửa hành trình, cho phép Tehran duy trì tầm với ngay cả khi không sở hữu không quân hiện đại.
Giới chức Iran coi chương trình tên lửa là trụ cột răn đe, một phần vì không quân nước này phụ thuộc vào các máy bay đã cũ. Trong khi đó, các chính phủ phương Tây cho rằng tên lửa Iran gây bất ổn khu vực và có thể phục vụ vai trò mang đầu đạn hạt nhân trong tương lai – điều mà Tehran bác bỏ.
Các tên lửa đạn đạo tầm xa nhất của Iran có thể đạt tầm bắn từ 2.000 km đến 2.500 km. Điều đó cho phép chúng vươn tới Israel, các căn cứ liên quan đến Mỹ khắp vùng Vịnh và phần lớn khu vực lân cận – nhưng trái với tuyên bố của Tổng thống Donald Trump và một số nhân vật xung quanh ông, chúng không thể vươn tới lãnh thổ Mỹ.
Tên lửa tầm ngắn: “Cú đấm đầu tiên”
Tên lửa đạn đạo tầm ngắn – khoảng 150-800 km – được thiết kế để đánh các mục tiêu quân sự gần và thực hiện đòn đánh nhanh trong khu vực.
Các hệ thống chủ lực gồm các biến thể Fateh: Zolfaghar, Qiam-1 và các tên lửa cũ hơn như Shahab-1/2. Tầm bắn ngắn hơn có thể là lợi thế trong giai đoạn khủng hoảng. Chúng có thể được phóng theo loạt, rút ngắn thời gian cảnh báo và khiến việc đánh chặn phủ đầu trở nên khó khăn hơn.
Iran từng áp dụng học thuyết này vào tháng 1/2020 khi phóng tên lửa đạn đạo vào căn cứ không quân Ain al-Assad ở Iraq sau khi Mỹ sát hại tướng Qassem Soleimani. Cuộc tấn công phá hủy cơ sở hạ tầng và khiến hơn 100 binh sĩ Mỹ bị chấn thương sọ não, cho thấy Iran có thể gây tổn thất lớn mà không cần sánh ngang sức mạnh không quân Mỹ.
Tên lửa tầm trung: Thay đổi bản đồ chiến lược
Trong khi tên lửa tầm ngắn là phản ứng tức thì, tên lửa đạn đạo tầm trung – khoảng 1.500-2.000 km – biến đòn trả đũa thành bài toán khu vực.
Các hệ thống như Shahab-3, Emad, Ghadr-1, các biến thể Khorramshahr và Sejjil tạo nền tảng cho khả năng vươn xa của Iran, cùng các thiết kế mới như Kheibar Shekan và Haj Qassem.
Sejjil nổi bật vì sử dụng nhiên liệu rắn, thường cho phép sẵn sàng phóng nhanh hơn so với tên lửa nhiên liệu lỏng – mang lại lợi thế nếu Iran dự đoán sắp hứng chịu đòn đánh và cần lựa chọn phản ứng linh hoạt, có khả năng sống sót cao.
Tổng hợp lại, các tên lửa tầm trung này đặt Israel và một vòng cung rộng các cơ sở liên quan đến Mỹ tại Qatar, Bahrain, Kuwait, Arab Saudi và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) trong tầm bắn, mở rộng danh sách mục tiêu của Iran cũng như mức độ phơi nhiễm của khu vực.
Tên lửa hành trình và UAV: Mối đe dọa tầm thấp
Tên lửa hành trình bay thấp, bám địa hình và thường khó phát hiện, theo dõi – đặc biệt khi được phóng đồng thời với UAV hoặc loạt tên lửa đạn đạo nhằm làm quá tải hệ thống phòng không.
Iran sở hữu các tên lửa hành trình tấn công mặt đất và chống hạm như Soumar, Ya-Ali, các biến thể Quds, Hoveyzeh, Paveh và Ra’ad. Soumar có tầm bắn khoảng 2.500 km.
UAV tạo thêm một tầng sức ép. Chậm hơn tên lửa nhưng rẻ hơn và dễ triển khai số lượng lớn, UAV tấn công một chiều có thể được sử dụng theo từng đợt lặp lại nhằm bào mòn hệ thống phòng không, buộc sân bay, cảng biển và cơ sở năng lượng phải duy trì báo động trong nhiều giờ thay vì vài phút. Các nhà phân tích cho rằng chiến thuật bão hòa này có thể được sử dụng nhiều hơn nếu đối đầu leo thang.
“Thành phố tên lửa” ngầm: Sống sót sau đòn phủ đầu
Số lượng tên lửa là yếu tố quan trọng, nhưng trong đối đầu kéo dài, câu hỏi then chốt là Iran có thể tiếp tục phóng bao lâu sau khi hứng chịu các đòn tấn công.
Tehran đã dành nhiều năm củng cố chương trình bằng hệ thống hầm chứa ngầm, căn cứ che giấu và bệ phóng được bảo vệ trên khắp đất nước. Mạng lưới này khiến việc nhanh chóng làm suy yếu năng lực phóng của Iran trở nên khó khăn, buộc đối phương phải tính đến khả năng một phần đáng kể năng lực của Iran vẫn được duy trì sau làn sóng tấn công đầu tiên.
Đối với các nhà hoạch định quân sự, khả năng sống sót này đồng nghĩa với nguy cơ đối đầu kéo dài thay vì chiến dịch ngắn, mang tính quyết định.
Eo biển Hormuz: Gây gián đoạn mà không cần phong tỏa chính thức
Học thuyết răn đe của Iran không chỉ giới hạn ở mục tiêu trên bộ. Vùng Vịnh và eo biển Hormuz – nơi trung chuyển một phần đáng kể dầu mỏ và khí đốt thương mại toàn cầu – mang lại cho Tehran công cụ nhanh chóng làm rung chuyển thị trường thế giới.
Iran có thể đe dọa lực lượng hải quân và tàu thương mại bằng tên lửa chống hạm, thủy lôi, UAV và xuồng tấn công tốc độ cao. Nước này cũng giới thiệu các hệ thống mà họ gọi là “siêu vượt âm” như dòng Fattah, quảng bá tốc độ và khả năng cơ động rất cao, dù bằng chứng độc lập về trạng thái tác chiến còn hạn chế.
Để tác động tới thị trường, Iran không cần phải phong tỏa chính thức tuyến hàng hải. Chỉ những cảnh báo vô tuyến từ Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), tàu chở dầu chờ ngoài eo biển và phí bảo hiểm chiến tranh tăng cao đã ảnh hưởng đến luồng tàu và chi phí vận tải. IRGC cũng tuyên bố đã tấn công 3 tàu chở dầu liên quan đến Mỹ và Anh gần eo Hormuz.
Tập đoàn vận tải container Đan Mạch Maersk hôm 1/3 cho biết họ đã tạm dừng mọi chuyến tàu đi qua eo biển Hormuz.
Lực lượng Mỹ ở vùng Vịnh: Hỏa lực tăng, mục tiêu cũng tăng
Washington đã tăng cường khí tài hải quân và không quân trong khu vực, tạo nên một trong những đợt tập trung hỏa lực lớn nhất gần Iran trong nhiều năm trở lại đây. Điều này tăng cường năng lực tấn công và phòng không, nhưng đồng thời cũng mở rộng danh sách mục tiêu tiềm năng.
Lực lượng Mỹ phân tán ở nhiều quốc gia và phụ thuộc vào mạng lưới căn cứ, trung tâm hậu cần và chỉ huy vốn không thể được bảo vệ ở mức tối đa mọi lúc. Các nhà phân tích quân sự cho rằng nếu phòng thủ bị xuyên thủng ở một số địa điểm, những tính toán chính trị tại Washington có thể thay đổi, gây sức ép lên các nước láng giềng và làm tăng chi phí duy trì chiến dịch.
Thông điệp của Tehran: Không có chiến tranh “giới hạn”
Giới chức Iran từ lâu cảnh báo rằng bất kỳ đòn tấn công nào của Mỹ hoặc Israel nhằm vào lãnh thổ của họ sẽ được coi là khởi đầu của một cuộc chiến rộng lớn hơn, chứ không phải chiến dịch hạn chế. Sau cái chết của ông Khamenei, thông điệp này càng trở nên cứng rắn.
IRGC cam kết tiếp tục trả đũa, và Iran phát tín hiệu về một chiến dịch kéo dài thay vì một đòn trả đũa duy nhất: tiếp tục phóng tên lửa về phía Israel, đồng thời truyền thông Iran mô tả các cuộc tấn công gần cơ sở liên quan đến Mỹ ở nhiều quốc gia, cùng những lời đe dọa hành động tại và quanh các tuyến thương mại then chốt.
Xung đột cũng có thể lan rộng thông qua các nhóm liên kết với Iran như Hezbollah ở Lebanon và lực lượng Houthi tại Yemen – những bên đã lên án việc sát hại ông Khamenei và phát tín hiệu đứng về phía Tehran.
Theo AJ
