Bản án chấn động tại tòa án Jakarta
Hôm 30/6 vừa qua, không khí tại Tòa án Chống tham nhũng Jakarta, Indonesia căng thẳng hơn bao giờ hết. Sự xuất hiện của hàng loạt nhân vật tầm cỡ như cựu Bộ trưởng Tài chính Chatib Basri, luật sư danh tiếng Todung Mulya Lubis cùng đông đảo giới tri thức đã báo hiệu tầm vóc của một phiên xét xử đi vào lịch sử chính trường Indonesia.
Phía bên ngoài tòa án, hàng chục tài xế công nghệ Gojek trong sắc áo xanh quen thuộc tụ tập biểu tình, hô vang khẩu hiệu ủng hộ người sáng lập cũ của mình. Thế nhưng, mọi hy vọng về một cuộc lật ngược thế cờ đã khép lại khi Chủ tọa phiên tòa, Thẩm phán Purwanto Abdullah, chính thức tuyên đọc bản án: 10 năm tù giam dành cho Nadiem Makarim – cựu Bộ trưởng Giáo dục, Văn hóa, Nghiên cứu và Công nghệ nhiệm kỳ 2019–2024.
Tòa án tuyên bố hội đồng xét xử kết luận Nadiem Makarim phạm tội lạm dụng chức vụ quyền hạn và gây thất thoát tài sản nhà nước trong đại án mua sắm máy tính xách tay Chromebook thuộc chương trình số hóa học đường giai đoạn 2019–2022.
Dù tòa xác nhận cựu Bộ trưởng không có hành vi trực tiếp tự làm giàu cho bản thân, nhưng những sai phạm trong việc định hướng kỹ thuật thầu đã để lại hậu quả khôn lường.
Thẩm phán Mediantos nhấn mạnh: “Việc mua sắm máy tính xách tay Chromebook đã không đạt hiệu quả tối ưu do các thiết bị này không thể hoạt động vì tình trạng thiếu truy cập internet tại nhiều vùng ở Indonesia. Hệ quả là ngân sách nhà nước đã không tạo ra lợi ích tương xứng với số tiền đã bỏ ra”.
Bên cạnh 10 năm tù giam (nhẹ hơn mức 18 năm mà cơ quan công tố đề xuất), Nadiem còn bị phạt 1 tỷ rupiah (khoảng 55.850 USD) và buộc phải nộp khoản bồi thường thiệt hại trị giá 809 tỷ rupiah (hơn 45 triệu USD) — một con số mà ông mô tả là "không thể chi trả".
Nếu thất bại trong việc hoàn trả, ông sẽ phải đối mặt với hình phạt bổ sung là 5 năm tù. Ngay sau khi nghe phán quyết, Nadiem Makarim không giấu nổi sự thất vọng lẫn cay đắng: “Các thẩm phán thậm chí còn không dám nhìn thẳng vào mắt tôi”.
Từ ngôi sao đến cuộc cách mạng "kỳ lân" Gojek
Ít ai hình dung được chỉ vài năm trước, Nadiem Makarim, giờ đã 41 tuổi, từng là ngôi sao rực rỡ nhất trong làn sóng kinh tế số Đông Nam Á.
Sinh ra tại Singapore vào năm 1984, Nadiem lớn lên trong một gia đình thế gia tri thức thuộc hàng bậc nhất Indonesia. Cha ông là một luật sư danh tiếng, người từng phục vụ trong ủy ban đạo đức của chính cơ quan chống tham nhũng quốc gia.
Xuất thân danh giá đã dọn đường cho Nadiem tiếp cận những nền giáo dục tinh hoa nhất thế giới, đỉnh cao là tấm bằng tốt nghiệp từ trường đại học thuộc khối Ivy League danh tiếng (Đại học Brown) và học vị Thạc sĩ Quản trị Kinh doanh (MBA) tại Trường Kinh doanh Harvard.
Trở về quê nhà sau thời gian làm tư vấn viên tại McKinsey & Company, Nadiem bắt đầu viết nên chương kỳ tích của cuộc đời mình vào năm 2010. Từ một quan sát đời thường về sự hỗn loạn của hệ thống xe ôm "ojek" truyền thống tại thủ đô Jakarta, ông đồng sáng lập nên Gojek.
Bắt đầu từ một tổng đài cuộc gọi thô sơ với vỏn vẹn 20 tài xế, Nadiem đã từng bước ứng dụng công nghệ để chuẩn hóa dịch vụ.
Đến năm 2015, khi ứng dụng di động Gojek chính thức ra mắt, nó đã tạo nên một cuộc cách mạng giao thông và thanh toán không tiền mặt trên toàn quốc. Gojek nhanh chóng trở thành công ty khởi nghiệp đầu tiên của Indonesia đạt danh hiệu "kỳ lân" với định giá trên 1 tỷ USD, rồi thăng hạng thành "thập lân" (decacorn), tức startup được định giá từ 10 tỷ USD trở lên.
Bước nhảy vọt thần tốc này biến Nadiem Makarim thành một người hùng công nghệ, một biểu tượng quốc gia truyền cảm hứng cho hàng triệu người trẻ tuổi.
Chính hào quang chói lọi đó đã đưa ông bước vào chính trường vào tháng 10/2019, trở thành một trong những bộ trưởng trẻ tuổi nhất lịch sử khi được Tổng thống Joko Widodo bổ nhiệm vào chiếc ghế Bộ trưởng Giáo dục. Nadiem rời Gojek, mang theo hoài bão dùng tư duy đổi mới để cải tổ bộ máy giáo dục nước nhà.
"Vùng tối" xung đột lợi ích và hồi kết của một biểu tượng
Thế nhưng, chính tư duy "hệ sinh thái" vốn rất thành công ở khu vực tư nhân lại trở thành chiếc bẫy chôn vùi sự nghiệp chính trị của ông khi bước vào khu vực công.
Sai phạm bắt đầu phát lộ khi đại dịch COVID-19 bùng phát, buộc hàng triệu học sinh phải chuyển sang học trực tuyến. Dưới sự điều hành của Nadiem, Bộ Giáo dục đã phê duyệt chương trình mua sắm công quy mô lớn để phân phối hơn 1,1 triệu chiếc máy tính Chromebook cho khoảng 77.000 trường học.
Theo hồ sơ của Tổng chưởng lý Indonesia (khởi tố từ tháng 9/2025), Nadiem đã gặp gỡ các đại diện của Google Indonesia từ tháng 2/2020.
Cơ quan công tố vạch rõ: “Trong nhiều cuộc họp, đôi bên cuối cùng đã thống nhất rằng các sản phẩm của Google, cụ thể là hệ điều hành ChromeOS và dịch vụ Quản lý Thiết bị Chrome (CDM), sẽ được sử dụng làm dự án mua sắm thiết bị Công nghệ Thông tin và Truyền thông (ICT)”.
Bất chấp một đánh giá từ năm 2019 của vị Bộ trưởng tiền nhiệm chỉ ra rằng Chromebook không thể dùng hiệu quả ở vùng sâu vùng xa do thiếu Internet, Nadiem vẫn ban hành các hướng dẫn kỹ thuật mang thông số đặc quyền chỉ khớp với ChromeOS. Những chiếc máy tính cấu hình thấp có giá thị trường khoảng 3 triệu rupiah đã bị thổi giá lên tới gần 6 triệu rupiah cho mỗi đơn vị, gây thiệt hại cho ngân sách nhà nước tổng cộng 1,57 nghìn tỷ rupiah (khoảng 87,6 triệu USD).
Nghiêm trọng hơn, cơ quan công tố đã bóc tách được một "mối quan hệ cộng sinh không lành mạnh".
Kiểm sát viên công vụ Roy Riady lập luận: “Các tình tiết tại phiên tòa đã hé lộ một cáo buộc xung đột lợi ích rõ ràng, nơi tồn tại mối quan hệ đầu tư và nợ doanh nghiệp giữa nhà cung cấp công nghệ với công ty thuộc sở hữu của Bị cáo”.
Phía công tố khẳng định việc Google rót vốn đầu tư lớn vào Gojek (sau này là tập đoàn GoTo) chính là động cơ đứng sau thương vụ mua sắm máy tính xách tay này. Dù Google và GoTo liên tục phủ nhận các cáo buộc liên đới, hội đồng thẩm phán vẫn xác định Nadiem đã lạm dụng quyền lực nhà nước để gián tiếp tạo lợi thế thương mại cho đối tác cũ.
Trong bài biện hộ của mình trước đó vào tháng 6, Nadiem kiên quyết phủ nhận mọi ý đồ xấu và cho rằng dự án thực tế đã giúp tiết kiệm cho ngân sách nhà nước tới 3,9 nghìn tỷ rupiah: “Các chuyên gia và nhân chứng thực tế đã khẳng định: không có yếu tố thất thoát tài sản nhà nước, không có yếu tố vi phạm pháp luật, không có yếu tố tự làm giàu cho bản thân, làm giàu cho người khác hay công ty khác, và hoàn toàn không có ác ý hay ý đồ xấu”.
Ông cay đắng cho rằng cuộc truy tố này thực chất bắt nguồn từ những oán hận, đố kỵ mang tính quan liêu trong hệ thống hành chính cũ đối với tư duy đổi mới của ông.
Hội đồng xét xử cũng chứng kiến sự chia rẽ khi Thẩm phán Andi Saputra đưa ra ý kiến phản bác, tuyên bố không tìm thấy bằng chứng thuyết phục nào cho thấy Nadiem có ý đồ xấu hay tham nhũng. Thậm chí, Giáo sư luật học Sulistyowati Irianto (Đại học Indonesia) cùng nhiều chuyên gia đã gửi văn bản "Amicus Curiae" lên tòa cáo buộc đây là hành vi lạm dụng luật pháp.
Trước đó, cố vấn công nghệ Ibrahim Arief cùng hai cấp dưới cũ của Nadiem cũng đã bị kết án từ 4 đến 4 năm rưỡi tù giam, trong khi một trợ lý đặc biệt khác là Jurist Tan hiện vẫn đang lẩn trốn.
Bản án 10 năm tù của Nadiem Makarim khép lại trong khi vẫn còn một số tranh cãi. Nadiem tuyên bố sẽ tiếp tục hành trình kháng cáo, nhưng dù kết quả ra sao, bi kịch của vị cựu bộ trưởng trẻ tuổi này vẫn là một bài học xương máu về ranh giới quyền lực tại Đông Nam Á.
Theo AJ, CNBC, Asia News
