Diễn biến vụ việc
Hình ảnh một chiếc máy bay lao vào tòa nhà cao tầng là ký ức khó phai đối với nhiều người. Chỉ cần nhìn thấy những bức ảnh đầu tiên của vụ việc ở Bắc Kinh, không ít người lập tức liên tưởng đến "Sự kiện 11/9".
Tuy nhiên, mức độ nghiêm trọng của hai vụ việc hoàn toàn khác nhau. Nếu như vụ khủng bố 11/9 tại Mỹ, hai chiếc Boeing 767 đâm vào tòa tháp đôi Trung tâm Thương mại Thế giới, cướp đi gần 3.000 sinh mạng, thì vụ việc lần này chỉ liên quan đến một máy bay thể thao hạng nhẹ nặng khoảng 340 kg.
Chiều 26/6, một chiếc máy bay thể thao hạng nhẹ Aurora SA60L đã đâm vào phần trên của tòa “China Zun” (Trung Quốc Tôn/CITIC Tower) cao 108 tầng ở Bắc Kinh, tạo ra một lỗ thủng trên mặt ngoài công trình. Xác máy bay rơi xuống phía dưới khiến phần mái che tầng trệt bốc cháy và khói đen bốc lên.
Đúng vào giờ tan tầm, khoảng 12.000 nhân viên văn phòng trong tòa nhà phải sơ tán khẩn cấp. Cảnh sát phong tỏa khu vực, trong khi lực lượng cứu hỏa và xe cứu thương nhanh chóng có mặt.
22 giờ sau, giới chức (chính quyền quận Triều Dương) mới công bố thông tin chính thức: phi công tử vong tại chỗ, 13 người bị thương và thiệt hại của tòa nhà chủ yếu chỉ là một số tấm kính mặt dựng bị vỡ. Đến ngày hôm sau, lỗ thủng đã được che chắn tạm thời.
Dù quy mô không thể so sánh với vụ 11/9, sự việc vẫn khiến dư luận kinh ngạc bởi nó xảy ra ngay giữa trung tâm Bắc Kinh - nơi có không phận được kiểm soát nghiêm ngặt nhất Trung Quốc, liền kề tòa nhà CCTV, chỉ cách Trung Nam Hải khoảng 6 km.
Có ba câu hỏi lớn xung quanh vụ việc này chưa được giải đáp: Vì sao một máy bay hạng nhẹ có thể bay được vào trung tâm Bắc Kinh? Phi công là ai? Đây là một vụ tai nạn hay hành động có chủ đích?
Vì sao một máy bay hạng nhẹ có thể bay vào trung tâm Bắc Kinh?
Không phận Bắc Kinh vốn nổi tiếng là một trong những khu vực được quản lý nghiêm ngặt nhất Trung Quốc.
Giới hàng không còn có thuật ngữ "khúc cua lớn Bắc Kinh" để chỉ việc máy bay dân dụng cất và hạ cánh tại sân bay Thủ đô hoặc Đại Hưng đều phải đổi hướng gần 90 độ nhằm tránh bay qua khu vực nội đô.
Vùng trời Bắc Kinh là một trong những không phận được kiểm soát nghiêm ngặt nhất Trung Quốc. Máy bay dân dụng hầu như không được phép bay qua khu vực trung tâm thành phố, đặc biệt là các loại máy bay hạng nhẹ.
Các sân bay chính của Bắc Kinh đều nằm ở khu vực ngoại ô, trong khi các hoạt động bay tầm thấp như trực thăng tham quan hay máy bay thể thao đều bị quản lý rất chặt chẽ. Vì vậy, việc một máy bay hạng nhẹ xuất hiện trên bầu trời khu trung tâm thương mại của thủ đô là điều cực kỳ hiếm gặp.
Không chỉ vậy, mọi chuyến bay bằng máy bay thể thao hạng nhẹ tại Bắc Kinh đều phải được Cục Hàng không Dân dụng Trung Quốc và Không quân Trung Quốc phê duyệt trước. Những chuyến bay không được cấp phép gần như không xảy ra.
Từ tháng 5 năm nay, các biện pháp kiểm soát còn được siết chặt hơn: Cấm bán thiết bị bay không người lái (drone) trong thành phố; cấm mang drone và linh kiện vào Bắc Kinh; mọi hoạt động bay ngoài trời đều phải xin phép; ngay cả thả diều và đèn trời cũng bị cấm.
Thế nhưng chiều tối 26/6, một chiếc máy bay thể thao hai chỗ ngồi, một động cơ vẫn bay xuyên qua toàn bộ khu vực cấm và xuất hiện trên bầu trời khu CBD của Bắc Kinh.
Dựa trên số đăng ký B-12PP còn nhìn thấy trên xác máy bay, các trang dữ liệu hàng không xác định đây là mẫu Shanhe Aurora SA60L, do hãng Shanhe Technology sản xuất.
Chiếc máy bay dài khoảng 6,9 m, sải cánh 8,6 m, tốc độ hành trình khoảng 170 km/h và chỉ cần quãng đường khoảng 180 m để cất cánh, thậm chí có thể hoạt động trên đường đất hoặc bãi cỏ mà không cần sân bay tiêu chuẩn.
Theo hồ sơ công khai, máy bay thuộc sở hữu của Công ty Hàng không Chung Eastern Pioneer (Dongshi Shuangyue), đặt tại sân bay Thạch Phật Tự ở quận Bình Cốc, Bắc Kinh.
Khoảng cách từ sân bay này tới tòa Trung Quốc Tôn chỉ khoảng 60 km theo đường chim bay, tương đương hơn 20 phút bay.
Phát hiện nhưng không kịp ngăn chặn? Theo tờ Ming Pao (Hong Kong) dẫn nguồn trong ngành hàng không, trước khi xảy ra tai nạn, đài kiểm soát không lưu Bắc Kinh đã nhiều lần gọi máy bay nhưng không nhận được phản hồi. Sau đó trực thăng quân đội được điều động kiểm tra, nhưng khi tới nơi thì chiếc máy bay đã đâm vào tòa nhà.
Nếu thông tin này chính xác, vấn đề không phải là hệ thống không phát hiện được máy bay, mà là đã phát hiện nhưng không thể ngăn chặn kịp thời.
"Mục tiêu thấp, chậm và nhỏ", theo BBC, chiếc Aurora SA60L hội tụ đúng ba đặc điểm mà ngành phòng không thế giới luôn coi là khó xử lý: bay thấp (dưới 1.000 m); bay chậm (dưới 200 km/h); diện tích phản xạ radar nhỏ (dưới 2 m²).
Đây là nhóm mục tiêu mà radar truyền thống rất khó phát hiện và theo dõi.
Mặc dù Trung Quốc đã phát triển các hệ thống giám sát như nền tảng "Nebula" kết hợp định vị Bắc Đẩu và GPS, nhưng đó chủ yếu là hệ thống quản lý hoạt động của máy bay, chứ không phải hệ thống phòng không.
Nói cách khác, chiếc máy bay có thiết bị theo dõi nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc nó có thể bị đánh chặn.
Vì sao tòa nhà Trung Quốc Tôn đặc biệt nhạy cảm? Trung Quốc Tôn (tên chính thức là CITIC Tower) là trụ sở của Tập đoàn CITIC (Trung Tín). Tòa nhà cao 528 m, gồm 108 tầng nổi và 7 tầng hầm, là công trình cao nhất Bắc Kinh. Điều khiến tòa nhà trở nên đặc biệt nhạy cảm là vị trí của nó nằm ngay cạnh trụ sở Đài truyền hình trung ương (CCTV) và chỉ cách khu Trung Nam Hải khoảng 6 km.
Theo nhiều nguồn tin trước đây, trong quá trình nghiệm thu, giới chức từng phát hiện từ ba tầng cao nhất của tòa nhà có thể quan sát trực tiếp khu Trung Nam Hải bằng mắt thường trong điều kiện thời tiết tốt. Sau đó, khu vực này được yêu cầu điều chỉnh, hạn chế tầm nhìn và áp dụng nhiều biện pháp an ninh nghiêm ngặt.
Vì vậy, việc một chiếc máy bay hạng nhẹ có thể bay tới khu vực này đã làm dấy lên nhiều câu hỏi về hiệu quả của hệ thống kiểm soát không phận.
Nhà phân tích về Trung Quốc Bill Bishop cũng viết trên nền tảng X rằng vụ việc có thể làm lộ ra những điểm yếu trong hệ thống an ninh của Bắc Kinh. Theo ông, đường bay của chiếc máy bay gặp nạn dường như đã tiến rất gần khu vực Trung Nam Hải, nơi đặt trụ sở làm việc của các lãnh đạo cấp cao Trung Quốc.
Ông Bishop nhận định: "Đây là một lỗ hổng an ninh rất nghiêm trọng... Chỉ cần bay thêm vài giây nữa là chiếc máy bay có thể tiếp cận khu vực Trung Nam Hải... Điều này chắc chắn sẽ khiến toàn bộ hệ thống an ninh của Bắc Kinh phải xem xét lại".
Truyền thông cũng liên hệ sự việc với vụ phi công người Tây Đức Mathias Rust lái máy bay Cessna hạ cánh gần Quảng trường Đỏ năm 1987, làm lộ những lỗ hổng trong hệ thống phòng không Liên Xô và dẫn tới việc hàng trăm sĩ quan cấp cao bị cách chức.
Phi công là ai?
Thông báo chính thức của chính quyền quận Triều Dương chỉ cho biết trên máy bay có duy nhất một phi công và người này đã thiệt mạng. Không có thông tin nào về giới tính, tuổi tác hay danh tính.
Tuy nhiên, cái tên Lưu Tuấn Hoa (Liu Junhua) nhanh chóng lan truyền trên mạng xã hội. Phóng viên Eleanor Olcott của tờ Financial Times (Anh) cho biết bà đã tới trường bay nơi chiếc máy bay cất cánh và chứng kiến cảnh nhiều người mặc đồ đen dưới sự giám sát của cảnh sát khám xét một chiếc SUV Buick Enclave.
Hồ sơ đăng ký xe cho thấy chủ xe tên là Lưu Tuấn Hoa. Tuy nhiên, Financial Times nhấn mạnh không thể xác nhận chiếc xe hay chủ xe có liên quan tới vụ tai nạn hay không. Trong khi đó, một nữ lãnh đạo của công ty quản lý tài sản thuộc Ngân hàng CITIC cũng trùng tên Lưu Tuấn Hoa.
Đáng chú ý, ngay ngày hôm sau vụ tai nạn, tài khoản WeChat chính thức của công ty này bất ngờ đăng bài viết dẫn lời bà Lưu Tuấn Hoa chia sẻ về chiến lược phát triển doanh nghiệp.
Bài viết không kèm ảnh và cũng không giống cách truyền thông thường thấy của công ty, khiến dư luận càng thêm suy đoán. Tính đến nay, nhà chức trách vẫn chưa xác nhận hoặc bác bỏ bất kỳ thông tin nào về danh tính phi công.
Tai nạn hay hành động có chủ đích?
Đây được xem là câu hỏi lớn nhất. Theo người phát ngôn của trang theo dõi chuyến bay FlightRadar24, chiếc máy bay này vốn thường được sử dụng để huấn luyện phi công ở phía đông Bắc Kinh. Chuyến bay hôm xảy ra sự cố được đánh giá là "bất thường". Khi được hỏi đây là tai nạn hay hành động cố ý, ông này cho rằng hiện chưa thể loại trừ bất kỳ khả năng nào.
Một số chuyên gia hàng không nhận định phi công có thể đã chủ động tắt vô tuyến liên lạc và sử dụng đường cao tốc Bắc Kinh - Tần Hoàng Đảo làm mốc dẫn đường để bay thẳng tới khu CBD ở trung tâm Bắc Kinh.
Trong khi đó, cựu quan chức CIA Dennis Wilder nói với Financial Times rằng ông dự đoán chính quyền sẽ xem xét vụ việc theo kịch bản xấu nhất, thậm chí không loại trừ khả năng coi đây là một âm mưu ám sát và tiến hành điều tra, xử lý trách nhiệm rất nghiêm khắc.
Tuy nhiên, cũng có giả thuyết cho rằng đây đơn thuần là một vụ tai nạn. Aurora SA60L là máy bay một động cơ. Nếu động cơ gặp trục trặc ở độ cao thấp hoặc phi công bất ngờ mất khả năng điều khiển do đau tim hay ngộ độc khí CO, máy bay hoàn toàn có thể tiếp tục bay theo quán tính cho đến khi đâm vào vật cản.
Xuất phát từ sân bay Thạch Phật Tự ở phía đông bắc Bắc Kinh, nếu phi công mất kiểm soát trong lúc huấn luyện, hướng bay tự nhiên sẽ đưa máy bay vào nội đô. Và với chiều cao 528 m, Trung Quốc Tôn là mục tiêu nổi bật nhất trên đường bay đó.
Hiện chưa có bằng chứng đủ sức khẳng định đây là tai nạn hay hành động có chủ ý. Tuy nhiên, vụ việc đã làm dấy lên cuộc tranh luận về những "điểm mù" trong hệ thống kiểm soát không phận, đặc biệt đối với các loại máy bay hạng nhẹ, dù chúng hoạt động trong khu vực được coi là có mức độ an ninh nghiêm ngặt bậc nhất Trung Quốc.
