Hơn nửa thế kỷ sau khi chiến tranh kết thúc, hành trình tìm kiếm và xác định danh tính các liệt sĩ vẫn chưa dừng lại. Không chỉ dựa vào ký ức của cựu chiến binh hay thông tin từ thân nhân, công tác này đang có thêm một "chìa khóa" mới là các kho tư liệu chiến tranh được lưu giữ tại Mỹ, kết hợp với khoa học lưu trữ, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI).
Đó cũng là hướng tiếp cận của Dự án "Sáng kiến tìm kiếm Người Việt Nam mất tích trong chiến tranh" (TTU-VWAI) do Bộ Chiến tranh Mỹ hỗ trợ, với Đại học Công nghệ Texas giữ vai trò chủ đạo trong nghiên cứu, khai thác tư liệu chiến tranh Việt Nam và phối hợp với các đối tác tại Việt Nam, Mỹ.
Hơn 1.500 quân nhân được tìm thấy dấu vết trong hồ sơ chiến tranh
Theo Đại tá, nhà văn Đặng Vương Hưng, người sáng lập và là Chủ tịch Tổ chức Trái tim người lính Việt Nam, cũng là nhà văn Việt Nam duy nhất được mời tham gia dự án, sau 6 tháng đầu năm 2026, nhóm nghiên cứu của TTU-VWAI đã lựa chọn, xử lý và phân tích hơn 200 hồ sơ tiêu biểu thuộc hệ thống Hồ sơ Chứng tích chiến tranh (Captured Document Exploitation Center - CDEC).
Từ các tài liệu này, dự án phát hiện thông tin liên quan đến danh tính của hơn 1.500 quân nhân Việt Nam xuất hiện trong các hồ sơ lưu trữ của Mỹ. Nhiều dữ liệu sau đó đã được công bố để cộng đồng, cựu chiến binh và thân nhân gia đình liệt sĩ cùng tham gia đối chiếu, xác minh.
Đây là những kết quả bước đầu quan trọng, bởi mỗi mảnh tư liệu, mỗi cái tên hay địa danh xuất hiện trong hồ sơ đều có thể trở thành căn cứ hỗ trợ công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.
Ngày 16/4/2026, dự án đã bàn giao cho Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ (Ban Chỉ đạo 515 Quốc gia) bộ tài liệu nghiên cứu gồm hai tập với hơn 600 trang.
Trong đó, tập đầu là báo cáo tổng hợp kết quả nghiên cứu các hồ sơ CDEC; tập còn lại gồm danh mục hồ sơ, phụ lục và dữ liệu liên quan phục vụ công tác nghiên cứu, xác minh và tìm kiếm liệt sĩ.
Góp phần tìm các hố chôn tập thể liệt sĩ
Một trong những kết quả đáng chú ý của dự án là việc cung cấp hồ sơ tư liệu phục vụ tìm kiếm các rãnh chôn tập thể liệt sĩ tại khu vực Công viên Lê Thị Riêng (TP.HCM).
PGS.TS sử học Alex-Thái Đình Võ, đồng Chủ nhiệm TTU-VWAI, cho biết dự án đang tiếp tục hoàn thiện báo cáo để bàn giao thêm tư liệu phục vụ việc tìm kiếm các hố chôn tập thể tại sân bay Tân Sơn Nhất và nhiều địa điểm khác, hỗ trợ các đội quy tập hài cốt liệt sĩ trên thực địa.
Theo ông, ngày 13/6/2026, đoàn công tác của Đại học Công nghệ Texas đã có buổi làm việc với Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng Ban Chỉ đạo 515 Quốc gia, để báo cáo kết quả nghiên cứu và trao đổi định hướng tăng cường hợp tác trong công tác tìm kiếm, quy tập và xác minh danh tính liệt sĩ. Đoàn cũng làm việc với Ban Chỉ đạo 515 TP.HCM để thúc đẩy phối hợp chuyên môn.
Trước đó, đầu tháng 6/2026, TTU-VWAI phối hợp tổ chức Hội thảo quốc tế về khai thác tài liệu lưu trữ phục vụ tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh tại Hà Nội với sự tham gia của nhiều nhà khoa học, chuyên gia và cơ quan chức năng của Việt Nam, Mỹ cùng các đối tác quốc tế.
Kết nối những gia đình nhiều năm chờ tin người thân
Không chỉ hỗ trợ công tác chuyên môn, dự án còn tạo cầu nối giữa các nguồn tư liệu lịch sử với thân nhân liệt sĩ và các cựu chiến binh.
Theo nhà văn Đặng Vương Hưng, thông qua hoạt động truyền thông, TTU-VWAI đã kết nối thành công nhiều gia đình liệt sĩ với các thông tin lưu trữ có giá trị.
Trong đó có các trường hợp liên quan đến liệt sĩ Trần Minh Tuyến (Hưng Yên), Huỳnh Văn Hai (Trà Vinh cũ), Nguyễn Bá Đang, Nguyễn Xuân Mạnh (Hải Phòng), Nguyễn Xuân Tài, Nguyễn Đăng Nghĩa (Phú Thọ), Võ Thành Dũng (Vĩnh Long)...
Dự án cũng tìm được nhiều cựu chiến binh còn sống như Hoàng Hữu Ái (Ninh Bình), Đỗ Anh Đào (Phú Thọ), Trần Huy Tưởng (Thanh Hóa), Lê Mỹ (Hà Nội)... cùng nhiều trường hợp khác đang tiếp tục được phối hợp xác minh với các cơ quan chức năng.
Thời gian gần đây, ngày càng nhiều thân nhân liệt sĩ chủ động gửi hồ sơ nhờ dự án hỗ trợ tìm kiếm người thân. Đồng thời, nhiều cựu chiến binh từng chiến đấu tại Lộc Ninh cũ, Bình Dương cũ, Tây Ninh cũ, TP.HCM... cũng cung cấp thêm ký ức, tài liệu và nhân chứng, góp phần làm sáng tỏ nội dung các hồ sơ CDEC cũng như hỗ trợ các cuộc tìm kiếm trên thực địa.
Theo Ban tổ chức, TTU-VWAI hiện phối hợp với nhiều tổ chức quốc tế như Mission POW/MIA, Hội đồng Kinh doanh Hoa Kỳ - ASEAN, Cơ quan Kiểm kê Tù binh và Người mất tích thuộc Bộ Quốc phòng Mỹ (DPAA), Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP)... đồng thời trao đổi thông tin với các cơ quan chức năng của Việt Nam theo quy định.
Bên cạnh hoạt động nghiên cứu, dự án cũng đẩy mạnh truyền thông thông qua báo chí, mạng xã hội, các diễn đàn cựu chiến binh, hưởng ứng Chiến dịch "500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ", nhằm lan tỏa tinh thần "Văn hóa tri ân" và khuyến khích cộng đồng cung cấp tư liệu, kỷ vật, hồi ức phục vụ công tác tìm kiếm.
Mỗi hồ sơ được giải mã, mỗi nhân chứng được kết nối hay mỗi địa điểm được khoanh vùng đều có thể mở ra cơ hội giúp một gia đình tìm lại người thân sau nhiều thập kỷ.
Đó cũng là ý nghĩa nhân văn mà TTU-VWAI hướng tới: ứng dụng khoa học, khai thác nguồn tư liệu lưu trữ minh bạch, để góp phần khắc phục hậu quả chiến tranh, hỗ trợ tìm kiếm và xác định danh tính người Việt Nam mất tích.
