Trước sự quan tâm của dư luận về nguy cơ dịch bệnh do virus Nipah, VietTimes đã có cuộc trao đổi với một trong các chuyên gia đầu ngành truyền nhiễm: PGS.TS Đỗ Duy Cường, Viện trưởng Viện Y học Nhiệt đới, Bệnh viện Bạch Mai, để làm rõ mức độ nguy hiểm, khả năng lây lan và cách ứng phó phù hợp.
- Thưa ông, Nipah có phải là virus mới xuất hiện gần đây hay không?
- Nipah không phải là virus mới. Bệnh được ghi nhận lần đầu vào năm 1999 tại Malaysia và Singapore với 265 ca mắc, trong đó có 105 ca tử vong, tương đương tỷ lệ tử vong khoảng 40%. Sau đó, bệnh tiếp tục xuất hiện ở Bangladesh từ năm 2001 và gần như năm nào cũng ghi nhận các đợt bùng phát.
Ở miền Đông Ấn Độ, Nipah cũng được phát hiện định kỳ. Dù sau gần 30 năm chưa từng gây ra một đại dịch lớn, Nipah vẫn được WHO xếp vào nhóm mầm bệnh đặc biệt nguy hiểm cần giám sát chặt chẽ.
- Vì sao Nipah lại được đánh giá nguy hiểm đến vậy, thưa ông?
- Điểm nguy hiểm nhất của Nipah không nằm ở tốc độ lây lan mà ở tỷ lệ tử vong rất cao. Tỷ lệ tử vong có thể dao động từ 40–75%, tức là cứ hai người mắc thì có thể có một người tử vong. Mức này tương đương cúm gia cầm và cao hơn nhiều bệnh truyền nhiễm nguy hiểm khác như tả, dịch hạch, COVID-19 hay viêm màng não do não mô cầu.
Tỷ lệ tử vong có thể thay đổi giữa các đợt dịch, tùy thuộc vào năng lực giám sát dịch tễ và điều trị lâm sàng của từng quốc gia.
- Với mức độ nguy hiểm như vậy, vì sao Nipah vẫn được cho là khó gây đại dịch toàn cầu?
- Nipah không lây lan theo cách giống COVID-19. COVID-19 chủ yếu lây qua đường hô hấp với hệ số lây nhiễm rất cao. Trong khi đó, Nipah lây chậm hơn, hệ số lây nhiễm hiện được ghi nhận chỉ khoảng 0,3–0,7, thấp hơn rất nhiều.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng virus là thực thể sinh học có khả năng biến đổi, vì vậy hệ số lây nhiễm không phải là con số cố định và không thể chủ quan.
- Nguy cơ đối với nhân viên y tế được nhìn nhận như thế nào, thưa ông?
- Đây là vấn đề rất đáng lo ngại. Nipah có thể lây qua đường hô hấp, tiếp xúc trực tiếp và dịch tiết cơ thể. Khi một bệnh có nhiều đường lây truyền như vậy, nguy cơ đối với nhân viên y tế là rất lớn. Nếu không có hệ thống bảo hộ và kiểm soát nhiễm khuẩn chặt chẽ, chính lực lượng tuyến đầu cũng có thể trở thành nạn nhân.
- Công tác xét nghiệm và chẩn đoán Nipah hiện gặp những khó khăn gì?
- Xét nghiệm Nipah đòi hỏi an toàn sinh học cấp cao nhất, tức BSL-4. Đây là mức an toàn mà nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, chưa có đầy đủ hạ tầng phòng thí nghiệm chuyên biệt. Điều này khiến việc chẩn đoán sớm và xác định chính xác ca bệnh gặp nhiều thách thức.
- Hiện nay đã có vaccine hoặc thuốc điều trị đặc hiệu cho Nipah hay chưa?
- Hiện vẫn chưa có vaccine phòng bệnh và cũng chưa có thuốc điều trị đặc hiệu cho cả người và động vật. Điều trị chủ yếu là chăm sóc, hồi sức, điều trị triệu chứng và hỗ trợ đa cơ quan.
Ngay cả khi qua khỏi, người bệnh vẫn có nguy cơ đối mặt với những di chứng lâu dài, đặc biệt là tổn thương thần kinh.
- Đường lây truyền của Nipah có gì đặc biệt khiến việc kiểm soát dịch trở nên khó khăn?
- Nipah là bệnh lây từ động vật sang người, với vật chủ tự nhiên là dơi ăn quả. Từ dơi, virus có thể lây sang lợn qua thức ăn hoặc hoa quả nhiễm dịch tiết, sau đó lây sang người qua tiếp xúc, giết mổ hoặc tiêu thụ sản phẩm nhiễm bệnh.
Ngoài ra, virus còn có thể lây trực tiếp từ người sang người qua đường hô hấp, tiếp xúc và dịch tiết cơ thể, đặc biệt trong môi trường y tế.
- Điều này đặt ra yêu cầu gì trong công tác phòng chống dịch?
- Nipah không chỉ là vấn đề của y tế con người mà còn liên quan đến động vật, môi trường và sinh thái. Nó gắn với dơi, lợn, thực phẩm, nguồn nước, tập quán sinh hoạt, sản xuất nông nghiệp và cả môi trường bệnh viện.
Vì vậy, không thể chỉ dựa vào ngành y tế mà cần sự phối hợp liên ngành theo mô hình “One Health”, kết nối y tế, thú y, môi trường và nông nghiệp.
- Về lâm sàng, vì sao Nipah khó được nhận diện sớm?
- Biểu hiện của Nipah rất đa dạng và không điển hình. Người bệnh có thể sốt, đau đầu, đau cơ, ho, viêm đường hô hấp, tiêu chảy, nôn, rất dễ nhầm lẫn với các bệnh thông thường khác. Nhiều trường hợp diễn biến nhanh sang viêm não, viêm màng não với rối loạn ý thức, hôn mê. Thời gian ủ bệnh trung bình từ 7–14 ngày càng làm tăng nguy cơ lây lan âm thầm trong cộng đồng.
- Ông muốn gửi thông điệp gì tới cộng đồng trước những lo ngại hiện nay?
- Nipah chưa phải là mối đe dọa tức thì, nhưng không thể lơ là. Không chủ quan, nhưng cũng không hoang mang. Cách tiếp cận đúng là cảnh giác khoa học, giám sát dịch tễ chặt chẽ, chuẩn bị hệ thống y tế, nâng cao năng lực xét nghiệm, bảo vệ nhân viên y tế và truyền thông đúng cho cộng đồng. Các biện pháp như không tiêu thụ động vật hoang dã, ăn chín uống sôi, vệ sinh thực phẩm, tránh tiếp xúc với động vật nguy cơ cao và theo dõi sớm các ca nghi ngờ cần được thực hiện nghiêm túc.
- Cám ơn ông đã trao đổi!
