Năm 2025 đánh dấu kỷ lục mới của thương mại Việt Nam với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu ước đạt 920 tỷ USD, tăng 16,9% so với năm trước. Tuy nhiên, trong bối cảnh xuất siêu thu hẹp và nhập khẩu tăng nhanh, việc Mỹ áp mức thuế 20% đối với hàng hóa Việt Nam không chỉ là một cú sốc chính sách từ bên ngoài, mà còn làm rõ những giới hạn về chất lượng và tính bền vững của mô hình tăng trưởng thương mại hiện nay.
Sáu tháng sau khi Mỹ chính thức áp mức thuế 20% đối với hàng hóa nhập khẩu từ Việt Nam, bức tranh thực tế của quan hệ thương mại Việt – Mỹ đã trở nên rõ ràng hơn. Những lo ngại ban đầu về nguy cơ xuất khẩu suy giảm mạnh không phải là không có cơ sở, song các số liệu cho thấy tác động của chính sách này mang tính điều chỉnh nhiều hơn là phá vỡ. Đáng chú ý, trong bối cảnh thương mại Việt Nam năm 2025 lập kỷ lục về quy mô, mức thuế 20% đang đóng vai trò như một phép thử đối với chất lượng tăng trưởng.
Trước hết, cần đặt mức thuế 20% vào đúng bối cảnh. Đầu năm 2025, Việt Nam từng đứng trước nguy cơ bị áp mức thuế lên tới 46% – kịch bản có thể gây xáo trộn nghiêm trọng chuỗi cung ứng và khiến nhiều nhà đầu tư phải cân nhắc lại chiến lược. Việc mức thuế cuối cùng được chốt ở 20% không phải là ưu đãi, nhưng là sự “hạ nhiệt” đáng kể so với kịch bản xấu nhất, giúp tránh được cú sốc cực đoan đối với thương mại song phương.
Diễn biến xuất khẩu sau thời điểm thuế có hiệu lực phản ánh khá rõ tính chất điều chỉnh này.
Tháng 8/2025, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ giảm nhẹ so với tháng trước – phản ứng quen thuộc khi thị trường đối diện thay đổi chính sách lớn.
Tuy nhiên, sự điều chỉnh diễn ra trong thời gian ngắn. Chỉ vài tháng sau, xuất khẩu sang Mỹ tiếp tục tăng mạnh so với cùng kỳ năm trước và đến tháng 11/2025, thặng dư thương mại của Việt Nam với thị trường Mỹ đạt mức kỷ lục. Điều này cho thấy nhu cầu của thị trường Mỹ đối với hàng hóa Việt Nam không biến mất, mà chỉ tạm thời chậm lại để thích nghi với cấu trúc giá mới.
Ở góc độ khu vực, Việt Nam không còn là trường hợp ngoại lệ trong ASEAN sau khi Mỹ điều chỉnh chính sách thuế vào cuối tháng 7. Mức thuế 20% hiện nay tương đương với nhiều quốc gia trong khu vực, trong khi một số nước vẫn phải chịu mức thuế cao hơn.
Khi chênh lệch thuế quan không còn quá lớn, các yếu tố nền tảng như hạ tầng, lực lượng lao động, độ ổn định chính sách và hệ sinh thái sản xuất trở thành yếu tố quyết định. Đây là những lĩnh vực Việt Nam đã đầu tư trong nhiều năm, giúp duy trì lợi thế tương đối trong thu hút đầu tư và giữ chân chuỗi cung ứng.
Ở một góc nhìn khác, thuế 20% cùng với các biện pháp chống gian lận xuất xứ của Mỹ đang đóng vai trò như một bộ lọc. Những mô hình xuất khẩu dựa nhiều vào trung chuyển, giá trị gia tăng thấp hoặc tỷ lệ nội địa hóa mỏng trở nên kém hiệu quả hơn.
Ngược lại, các doanh nghiệp có chuỗi cung ứng minh bạch, khả năng truy xuất nguồn gốc và tỷ lệ nội địa hóa cao lại có lợi thế rõ rệt. Về dài hạn, điều này phù hợp với yêu cầu nâng cao chất lượng xuất khẩu của Việt Nam.
Thực tế, năm 2025 đánh dấu kỷ lục mới của thương mại Việt Nam với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu ước đạt 920 tỷ USD, tăng 16,9% so với năm trước. Tuy nhiên, cán cân thương mại chỉ xuất siêu 21,1 tỷ USD, giảm cả về quy mô tuyệt đối lẫn tỷ trọng (năm 2024 xuất siêu 24,7 tỷ USD, năm 2023 ước đạt 28 tỷ USD). Xuất siêu thu hẹp trong khi tổng kim ngạc lập mốc mới trong những năm qua cho thấy tăng trưởng thương mại hàng hóa quốc tế đang nhanh hơn khả năng tích lũy giá trị ròng của nền kinh tế, đóng góp của hoạt động xuất, nhập khẩu hàng hóa vào quy mô và tốc độ tăng GDP giảm dần trong ba năm qua.
Xuất khẩu tăng nhanh, nhưng nhập khẩu còn tăng nhanh hơn cũng phản ánh sự phụ thuộc lớn của nền sản xuất xuất khẩu vào nguyên vật liệu, linh kiện và máy móc nhập khẩu.
Nhìn lại sau 6 tháng, có thể thấy thuế Mỹ không phá vỡ nền tảng thương mại của Việt Nam. Ngược lại chính sách này đang đặt thương mại Việt Nam trước một ngưỡng phát triển mới, nơi tăng trưởng không còn dựa chủ yếu vào mở rộng quy mô, mà phụ thuộc ngày càng nhiều vào chất lượng, giá trị gia tăng và mức độ tự chủ của nền kinh tế.
Đáng chú ý, gần như toàn bộ mức tăng kim ngạch xuất nhập khẩu năm 2025 đến từ khu vực FDI, trong khi khu vực doanh nghiệp trong nước gần như đi ngang. Điều này cho thấy điểm nghẽn cốt lõi của thương mại Việt Nam không nằm ở thị trường hay hiệp định, mà ở năng lực nội sinh và khả năng tham gia sâu hơn vào các khâu giá trị gia tăng cao.
Trong bối cảnh đó, mức thuế 20% của Mỹ không phải là nguyên nhân tạo ra những giới hạn của thương mại Việt Nam, nhưng làm các giới hạn này bộc lộ rõ hơn. Đồng thời, chính sách thuế cũng tạo áp lực buộc nền kinh tế phải điều chỉnh theo hướng bền vững hơn, từ nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, đầu tư công nghệ và quản trị, đến đáp ứng các tiêu chuẩn mới về truy xuất nguồn gốc và môi trường.
