Những ngày cuối của Chiến tranh Lạnh từng chứng kiến một trong những sự cố kỳ lạ nhất lịch sử hàng không quân sự: một chiếc MiG-23M của Liên Xô bay hơn 900 km mà không có phi công điều khiển, xuyên qua không phận của nhiều quốc gia thuộc khối Hiệp ước Warsaw và NATO trước khi lao xuống một ngôi nhà ở Bỉ, khiến một người thiệt mạng.
Ngày 4/7/1989, chiếc MiG-23M cất cánh từ một căn cứ không quân của Liên Xô tại Ba Lan trong một chuyến bay huấn luyện thông thường. Khi vừa lên cao, phi công tưởng rằng động cơ đã gặp sự cố nghiêm trọng và quyết định phóng ghế thoát hiểm.
Nhưng động cơ thực tế chưa tắt hoàn toàn.
Chiếc tiêm kích tiếp tục bay, tự động ổn định và dần leo lên độ cao gần 39.000 feet, tương đương khoảng 11.900 m. Nó cứ thế bay về phía tây, hoàn toàn không có phi công trong buồng lái.
Khi chiếc máy bay im lặng trên vô tuyến tiến vào không phận NATO, Mỹ lập tức điều hai tiêm kích F-15C lên đánh chặn. Các phi công Mỹ sau đó phát hiện một cảnh tượng khó tin: chiếc MiG-23 vẫn bay gần như bình thường, nhưng buồng lái trống không, không còn phi công và cả vòm kính buồng lái cũng đã biến mất.
Một màn cất cánh đáng sợ
Ngày 4/7/1989, Đại tá Nikolai Skuridin ngồi vào buồng lái một chiếc MiG-23M để thực hiện chuyến bay huấn luyện thông thường tại căn cứ không quân Bagicz, gần thành phố Kołobrzeg ở bờ biển Baltic của Ba Lan.
Chiếc máy bay thuộc Trung đoàn Không quân Tiêm kích 871, một đơn vị Liên Xô vẫn đóng quân tại Ba Lan trong giai đoạn cuối của Chiến tranh Lạnh. Khi đó, bức tường Berlin chỉ còn vài tháng nữa sẽ sụp đổ và Hiệp ước Warsaw cũng đang tiến đến những ngày cuối cùng.
Chiếc MiG-23M mang số hiệu 29 bên dưới buồng lái là một sản phẩm điển hình của thời kỳ Chiến tranh Lạnh. NATO đặt cho dòng máy bay này mật danh Flogger-B. Nó sử dụng thiết kế cánh cụp - xòe, cho phép thay đổi góc quét của cánh tùy theo chế độ bay, và có thể đạt tốc độ trên Mach 2 nhờ một động cơ tuốc bin phản lực Tumansky R-29.
Chính động cơ này đã tạo ra chuỗi sự kiện bất thường sau đó.
Chỉ vài giây sau khi cất cánh, khi máy bay vẫn đang ở độ cao rất thấp, Đại tá Skuridin nghe thấy một tiếng nổ lớn. Bộ đốt sau ngừng hoạt động, vòng tua động cơ giảm nhanh và chiếc MiG-23 bắt đầu mất tốc độ.
Các dấu hiệu khi đó cho thấy động cơ có thể đã hỏng. Skuridin được phép phóng ghế thoát hiểm.
Phi công cố hướng chiếc máy bay về phía biển Baltic, với hy vọng nếu máy bay thực sự mất động lực thì nó sẽ rơi xuống khu vực ít dân cư hơn. Sau khi phóng ghế, ông tiếp đất an toàn.
Cả phi công lẫn lực lượng mặt đất đều cho rằng chiếc MiG-23 sẽ rơi xuống chỉ trong ít phút. Nhưng nó không rơi.
Theo các nguồn tư liệu về vụ việc, động cơ R-29 thực tế không tắt hoàn toàn. Không lâu sau khi Skuridin thoát khỏi máy bay, vòng tua động cơ tăng trở lại và lực đẩy được khôi phục. Việc phi công, ghế phóng và một phần thiết bị đã rời khỏi máy bay cũng khiến chiếc MiG nhẹ hơn đáng kể.
Lực đẩy còn lại đủ để chiếc máy bay ngừng hạ độ cao. Hệ thống điều khiển bay tự động tiếp tục giữ cho nó ổn định.
"Hồi sinh"
Không còn người điều khiển, chiếc MiG-23 tiếp tục bay về phía tây và dần leo lên độ cao gần 39.000 feet, tương đương khoảng 11.900 m.
Chiếc tiêm kích giờ đây đã trở thành một “máy bay ma”: không có phi công, không mang nhiệm vụ tác chiến, gần như im lặng trên vô tuyến nhưng vẫn bay ổn định với tốc độ khoảng 400 dặm/giờ, tương đương hơn 640 km/giờ.
Ba Lan nhanh chóng nằm lại phía sau. Phía trước là Đông Đức.
Điều đáng kinh ngạc là lực lượng Liên Xô đã mất dấu chiếc máy bay của chính mình. Trong khi đó, các nước NATO cũng chưa hiểu chuyện gì đang xảy ra khi một tiêm kích Liên Xô đơn độc tiến về phía không phận Tây Đức.
Sau khi vượt qua Đông Đức, chiếc MiG tiếp tục bay vào Tây Đức rồi hướng về Hà Lan và Bỉ. Đây là một trong những khu vực được giám sát chặt chẽ nhất thế giới vào thời điểm Chiến tranh Lạnh vẫn chưa thực sự kết thúc.
Chiếc máy bay không có phi công nhưng vẫn giữ được đường bay ổn định nhờ hệ thống lái tự động đơn giản của nó. Chính điều này biến một sự cố động cơ tưởng như bình thường thành một tình huống an ninh xuyên biên giới đặc biệt nghiêm trọng.
Phát hiện mối đe dọa
Radar NATO phát hiện chiếc MiG-23 khi nó tiến đến cuối không phận Đông Đức và chuẩn bị bay vào Tây Đức.
Từ góc nhìn của NATO, tình huống khi đó rất rõ ràng: một tiêm kích Liên Xô đã đi vào không phận NATO mà không được phép.
Trong thời Chiến tranh Lạnh, các chuyến bay của máy bay quân sự Liên Xô áp sát hoặc đi vào không phận NATO không phải chuyện chưa từng xảy ra. Tuy nhiên, những chuyến bay kiểu này thường được thực hiện bởi đội hình nhiều máy bay. Chiếc MiG-23 lần này lại bay một mình và không phản hồi các yêu cầu liên lạc vô tuyến.
Không quân Mỹ lập tức điều một cặp F-15C Eagle từ căn cứ Soesterberg ở Hà Lan lên đánh chặn. Hai máy bay thuộc Phi đội Tiêm kích Chiến thuật 32 (32nd Tactical Fighter Squadron), biệt danh “Wolfhounds”, một đơn vị tham gia nhiệm vụ phòng không của Mỹ tại Tây Âu.
Đây là thời điểm vụ việc bắt đầu trở nên khó tin hơn.
Bị đánh chặn
Các Đại úy J.D. Martin và Bill Murphy nhanh chóng tiếp cận chiếc MiG-23 bằng hai chiếc F-15C.
Nhưng thứ họ nhìn thấy không giống một máy bay quân sự Liên Xô đang thực hiện một chuyến bay xâm nhập thông thường.
Chiếc MiG-23 không mang vũ khí đáng kể bên ngoài. Khi áp sát hơn, các phi công F-15 nhận thấy vòm kính buồng lái đã biến mất.
Và bên trong không có ai. Phi công đã biến mất cùng ghế phóng.
Chiếc MiG vẫn bay gần như hoàn hảo ở độ cao khoảng 39.000 feet với tốc độ khoảng 400 dặm/giờ.
“Chiếc máy bay ma” lúc này được hai F-15 Mỹ hộ tống trên bầu trời châu Âu.
Các phi công Mỹ báo cáo phát hiện của mình về sở chỉ huy. NATO đứng trước một bài toán cực kỳ khó: có nên bắn hạ một máy bay không có người lái đang bay trên khu vực đông dân hay không?
Nếu sử dụng tên lửa để phá hủy chiếc MiG ở trên không, các mảnh vỡ đang cháy có thể rơi xuống những khu vực dân cư bên dưới.
Vì vậy, phương án được tính đến là tiếp tục theo dõi và hộ tống chiếc MiG về phía eo biển Manche, chờ nó hết nhiên liệu rồi rơi xuống biển.
Nhưng một lần nữa, chiếc MiG lại không đi theo kịch bản dự kiến.
Khi máy bay có khả năng hướng về phía không phận Anh, Không quân Hoàng gia Anh cũng đặt một chiếc Phantom FGR2 thuộc Phi đội 56 trong tình trạng báo động sẵn sàng. Máy bay này được chuẩn bị để đánh chặn và tiêu diệt chiếc MiG nếu nó vượt qua eo biển Manche.
Trong khi đó, chiếc MiG vẫn tiếp tục bay.
Thảm kịch ập đến
Chiếc MiG-23 cuối cùng không bay ra eo biển Manche như dự đoán. Nó dần đổi hướng về phía Bỉ và miền Bắc nước Pháp.
Sau hơn một giờ bay không người lái, động cơ Tumansky R-29 cuối cùng cũng cạn nhiên liệu và tắt hẳn. Chiếc tiêm kích mất động lực, bắt đầu chuyển sang trạng thái lượn và lao dần xuống mặt đất.
Không quân Pháp được đặt trong tình trạng cảnh giới khi đường bay của chiếc máy bay dường như hướng về khu vực thành phố Lille.
Khoảng 10 giờ 30 sáng, chiếc MiG đang ở gần Kortrijk, tiếp tục tiến vào không phận Bỉ và chỉ cách biên giới Pháp vài km.
Nó cuối cùng rơi xuống thị trấn Bellegem.
Tại đây, một thanh niên 18 tuổi tên Wim Delaere, được các nguồn tư liệu xác định là sinh viên ngành tin học, đang ở một mình trong ngôi nhà của gia đình. Chiếc máy bay quân sự nặng nhiều tấn lao thẳng vào căn nhà và khiến Delaere thiệt mạng. Một số nguồn báo chí đương thời ghi nạn nhân 19 tuổi, nhưng nhiều tài liệu sau này xác định anh 18 tuổi.
Gia đình Delaere may mắn không có mặt ở nhà vào thời điểm đó. Mẹ và anh trai anh đang đi mua sắm tại Kortrijk, trong khi cha anh đang làm việc ở Ypres.
Phần đuôi chiếc MiG-23, vẫn còn mang biểu tượng ngôi sao đỏ của Liên Xô, nhô lên khỏi đống đổ nát.
Hơn 150 người trong khu vực đã được sơ tán như một biện pháp phòng ngừa vì nhà chức trách khi đó phải kiểm tra khả năng máy bay mang theo các chất nguy hiểm.
Đáng chú ý, chiếc MiG gần như không mang tải vũ khí đáng kể. Điều này nhiều khả năng đã hạn chế mức độ nghiêm trọng của thảm họa, bởi nếu chiếc máy bay mang theo lượng vũ khí lớn, hậu quả đối với khu dân cư và lực lượng cứu hộ có thể còn nghiêm trọng hơn.
Một đoạn video về vụ việc đôi khi được chú thích nhầm rằng chiếc MiG đã bị bắn hạ. Thực tế, các tư liệu về vụ việc cho thấy chiếc máy bay cuối cùng cạn nhiên liệu và rơi xuống Bỉ. Tuy nhiên, đoạn video vẫn có giá trị vì lưu giữ các đoạn trao đổi vô tuyến thực tế của phi công F-15 trong quá trình đánh chặn, cùng hình ảnh tại hiện trường vụ rơi.
Hệ lụy
Việc một máy bay quân sự Liên Xô bay qua nhiều quốc gia mà chính quyền các nước đó không nhận được cảnh báo từ Moscow đã nhanh chóng trở thành một vấn đề ngoại giao.
Đây là thời điểm Chiến tranh Lạnh đang đi đến hồi kết, nhưng vụ việc cho thấy những lỗ hổng đáng chú ý trong cơ chế kiểm soát và liên lạc giữa hai khối quân sự.
Bỉ chính thức phản đối Liên Xô vì không được thông báo về chiếc máy bay mất kiểm soát. Ngoại trưởng Bỉ Mark Eyskens đặc biệt chỉ trích việc không có cảnh báo từ phía Liên Xô trong khoảng thời gian chiếc MiG được radar NATO phát hiện cho đến khi nó rơi xuống Bỉ. Brussels cũng đặt câu hỏi về việc chiếc máy bay có mang vũ khí hạt nhân hoặc hóa học hay không.
Điều đáng chú ý hơn là chính phía Liên Xô cũng không biết chiếc MiG đã bay đi đâu.
Các quan chức quân sự Liên Xô sau đó thừa nhận lực lượng nước này đã mất dấu chiếc máy bay sau khi Skuridin phóng ghế thoát hiểm. Theo các báo cáo đương thời, Moscow thậm chí biết về kết cục của chiếc MiG thông qua các nguồn tin phương Tây.
Lãnh đạo Liên Xô Mikhail Gorbachev công khai bày tỏ sự tiếc nuối về vụ việc. Moscow sau đó xin lỗi và đồng ý bồi thường cho Bỉ.
Tổng số tiền bồi thường được ghi nhận là khoảng 25 triệu franc Bỉ, tương đương 685.000 USD vào thời điểm đó. Mười ngày sau vụ tai nạn, phía Liên Xô được phép tiếp nhận và đưa phần xác máy bay về nước để phục vụ điều tra.
Vụ việc phơi bày một nghịch lý đáng chú ý của hệ thống phòng không thời Chiến tranh Lạnh.
NATO đã phát hiện và đánh chặn được chiếc MiG-23. Các tiêm kích Mỹ thậm chí biết rõ chiếc máy bay không có phi công. Nhưng họ vẫn phải đối mặt với bài toán gần như không thể giải quyết: nếu bắn hạ nó trên đất liền, những mảnh vỡ của một chiếc máy bay quân sự đang cháy có thể gây thương vong lớn hơn; nếu không bắn, chiếc máy bay vẫn tiếp tục bay và cuối cùng có thể lao xuống một khu dân cư.
Ở phía bên kia, Hiệp ước Warsaw lại không thể theo dõi được chính chiếc máy bay của mình sau khi phi công thoát ra ngoài và cũng không kịp cảnh báo các quốc gia mà nó bay qua.
Một chiếc tiêm kích không người lái, chỉ nhờ động cơ còn hoạt động một phần và hệ thống lái tự động, đã bay khoảng 900 km qua nhiều quốc gia châu Âu trước khi hết nhiên liệu và lao xuống một ngôi nhà ở Bỉ.
Đó là một trong những sự cố kỳ lạ nhất của thời kỳ Chiến tranh Lạnh: một chiếc máy bay chiến đấu bị bỏ lại ngay sau khi cất cánh nhưng vẫn tiếp tục bay xuyên qua không phận của cả hai khối quân sự, bị F-15 đánh chặn mà không bị tiêu diệt, rồi cuối cùng kết thúc hành trình bằng cái chết của một người dân dưới mặt đất.
Theo Aviationist, LATimes, Washington Post
