Các chuyên gia pháp lý đã bắt đầu bày tỏ hoài nghi về thẩm quyền hiến định của Tổng thống Mỹ Donald Trump trong việc phát động hành động quân sự mới nhằm vào Iran mà không có sự phê chuẩn của Quốc hội, đặc biệt nếu điều đó dẫn đến một cuộc xung đột kéo dài.
Tương tự như vụ Mỹ ném bom các cơ sở hạt nhân Iran vào mùa hè năm ngoái và chiến dịch quân sự bắt giữ Tổng thống Venezuela Nicolas Maduro hồi tháng 1, các cuộc tấn công lần này một lần nữa đưa vấn đề quyền lực hành pháp và giới hạn quyền hạn của Tổng thống lên vị trí trung tâm của tranh luận.
Nhà Trắng chưa công bố bất kỳ cơ sở pháp lý nào trước công chúng, và Ngoại trưởng Marco Rubio cũng không đưa ra bản giải trình đầy đủ cho các thành viên Quốc hội, theo nhiều nguồn tin.
Ông Christopher Anders, luật sư thuộc Liên đoàn Tự do Dân sự Mỹ (ACLU) và là chuyên gia về an ninh quốc gia, cho rằng ông Trump “đã vi phạm Hiến pháp khi xâm lược Iran, bởi Hiến pháp quy định rất rõ ràng ai có thẩm quyền tuyên chiến và đưa binh sĩ Mỹ vào chiến trận — và đó chỉ có thể là Quốc hội”.
“Nhưng Tổng thống đã tìm cách tự giành lấy quyền lực đó mà không xin ủy quyền từ Quốc hội trước khi hành động”, ông Anders nói thêm.
Hiến pháp Mỹ nêu rõ ràng rằng chỉ Quốc hội mới có quyền tuyên chiến hoặc cho phép tiến hành chiến tranh.
“Đây rõ ràng là một cuộc chiến”, ông Ilya Somin, giáo sư luật tại Đại học George Mason và học giả của Viện Cato, một tổ chức tư vấn theo khuynh hướng tự do cá nhân, nhận định. “Bạn không cần phải tin lời tôi — chính ông Trump cũng gọi đây là chiến tranh”.
Trong thông điệp công bố các cuộc không kích vào sáng sớm ngày 28/2, ông Trump tuyên bố: “Chế độ Iran tìm cách giết người. Sinh mạng của những anh hùng Mỹ dũng cảm có thể bị mất và chúng ta có thể có thương vong. Điều đó thường xảy ra trong chiến tranh, nhưng chúng ta làm điều này không phải cho hiện tại. Chúng ta làm điều này cho tương lai, và đó là một sứ mệnh cao cả”.
Mặc dù chỉ Quốc hội có quyền tuyên chiến hoặc cho phép chiến tranh, ông Trump và nhiều Tổng thống khác liên tục viện dẫn Điều II của Hiến pháp, trong đó quy định Tổng thống với tư cách Tổng tư lệnh có quyền chỉ đạo lực lượng quân đội Mỹ trong các hoạt động cần thiết nhằm thúc đẩy lợi ích quốc gia ở nước ngoài.
Bên cạnh đó, Tòa án Tối cao Mỹ thời gian qua được cho là khá “hào phóng” trong việc chấp thuận cách sử dụng quyền lực mở rộng của ông Trump, nổi bật là phán quyết về quyền miễn trừ năm 2024. Theo một quan chức cấp cao Nhà Trắng khi đó, quan điểm này đã góp phần vào phân tích pháp lý cho phép tiến hành không kích Iran mùa hè năm ngoái dựa trên thẩm quyền Điều II.
Điều II cũng được viện dẫn một phần để biện minh pháp lý cho chiến dịch quân sự gần đây của Mỹ nhằm bắt giữ ông Nicolas Maduro. Bộ Tư pháp Mỹ đã ban hành một bản ý kiến pháp lý mật (sau đó công bố phiên bản đã biên tập) cho rằng ông Trump không bị giới hạn bởi luật nội địa khi thực hiện các hoạt động thực thi pháp luật ở nước ngoài.
Nếu xung đột kéo dài thì sao?
Bản ghi nhớ của Văn phòng Cố vấn Pháp lý thuộc Bộ Tư pháp liên quan đến chiến dịch bắt giữ ông Maduro cũng lập luận rằng quy mô, phạm vi và thời gian của chiến dịch đó không đạt đến mức độ “chiến tranh” theo nghĩa hiến định, do đó không cần Quốc hội phê chuẩn trước, theo các nguồn tin.
Câu hỏi về quy mô, phạm vi và thời gian chắc chắn sẽ được đặt ra đối với các hành động mới nhằm vào Iran. Trong đoạn video công bố không kích, ông Trump mô tả chiến dịch quân sự là “quy mô lớn và đang tiếp diễn”. Theo hai nguồn tin, quân đội Mỹ đang chuẩn bị cho nhiều ngày tấn công liên tiếp.
Ông Steve Vladeck, chuyên gia phân tích pháp lý và là giáo sư tại Trung tâm Luật Đại học Georgetown, nhận xét: “Bộ Tư pháp đã đưa ra một loạt lập luận ngày càng thiếu thuyết phục để bảo vệ các cuộc tấn công như vậy, nhưng hầu hết đều dựa trên khẳng định rằng các đòn đánh này có giới hạn và khó dẫn đến xung đột rộng lớn hơn”.
“Ngay cả nếu đó là một lập luận pháp lý, chứ không chỉ là lập luận chính sách, thì trong trường hợp này rất khó để coi nó là nghiêm túc”, ông Vladeck nói thêm.
Quyền hạn theo Điều II từng được viện dẫn cho việc Tổng thống George H.W. Bush sử dụng vũ lực tại Panama để lật đổ ông Manuel Noriega, cho các cuộc không kích của Tổng thống Barack Obama tại Libya, cũng như cho các hành động của ông Trump trong nhiệm kỳ đầu nhằm vào Iran và Syria.
“Dù Mỹ không phải là cảnh sát của thế giới, nhưng khi sức mạnh của nước này gia tăng, phạm vi lợi ích khu vực cũng mở rộng và các mối đe dọa đối với lợi ích quốc gia do bất ổn ở nước ngoài gây ra cũng tăng lên”, Văn phòng Cố vấn Pháp lý thuộc Bộ Tư pháp dưới thời ông Trump viết năm 2018 khi bàn về các cuộc không kích tại Syria.
Ngoài ra, cả các chính quyền Dân chủ và Cộng hòa đều nhiều lần mở rộng cách diễn giải Đạo luật Ủy quyền Sử dụng Vũ lực năm 2002 đối với Iraq — văn bản từng cho phép tiến hành chiến tranh Iraq. Một đạo luật ủy quyền trước đó nhằm chống lại al-Qaeda và các nhóm liên quan sau sự kiện 11/9 cũng đã được sử dụng vượt ra ngoài mục đích ban đầu trong giai đoạn hậu 11/9.
“Tôi nghĩ có thể tranh luận về sự khôn ngoan của quyết định này”, ông Somin nói về các cuộc tấn công mới của Mỹ. “Cá nhân tôi sẽ không rơi nước mắt nếu chế độ Iran bị lật đổ. Nhưng cuộc chiến được khởi động ở đây là vi hiến”.
Theo CNN
