Sau hàng loạt vụ việc tham nhũng bị phát hiện trong lĩnh vực y tế (Công ty Việt Á, Công ty Việt Mỹ…), có thể thấy người bệnh đang bị “móc túi” bởi tệ nạn tham nhũng, móc ngoặc giữa nhà thầu cung cấp thuốc, thiết bị, vật tư y tế với giới lãnh đạo thông qua việc đẩy giá lên cao.
Để giải quyết vấn nạn trên, Bộ Y tế, Chính phủ đã đưa ra nhiều giải pháp. Trên nghị trường Quốc hội mới đây, Thủ tướng Lê Minh Hưng cũng chỉ ra những khoản chi phí bất hợp lý trong lĩnh vực y tế, đồng thời yêu cầu minh bạch thị trường, kiểm soát các khâu trung gian để đưa thuốc, vật tư y tế về đúng giá trị thật.
Từ thực tế trên, VietTimes triển khai tuyến bài: Nhận diện những “trùm thầu” y tế ở Việt Nam. Loạt bài đi sâu vào quá trình đấu thầu, cung cấp thuốc và thiết bị, vật tư y tế của các doanh nghiệp trúng thầu lớn nhất Việt Nam. Từ đó nhận diện, chỉ ra những lỗ hổng, bất cập trong quản lý, mua sắm ở lĩnh vực y tế và đề xuất giải pháp nhằm tăng cường minh bạch, bảo vệ quyền lợi người bệnh theo tinh thần chỉ đạo của Thủ tướng.
Bài viết này đề cập tiếng nói của đại diện một số bệnh viện, đơn vị là chủ đầu tư tổ chức đấu thầu thuốc, vật tư, thiết bị y tế.
Đấu thầu đúng quy trình vẫn khó xác định giá gốc
Theo ông Nguyễn Văn Thường, Giám đốc Bệnh viện Thanh Nhàn, hiện các bệnh viện có 2 phương thức đấu thầu mua sắm vật tư, thiết bị y tế. Một là đấu thầu từng thiết bị hoặc từng loại vật tư; hai là đấu thầu theo gói có tính chất tương đồng, chẳng hạn gói chẩn đoán hình ảnh hoặc gói xét nghiệm.
Theo ông Thường, với cả 2 phương thức, bệnh viện đều phải thực hiện các bước xây dựng giá gói thầu theo quy định của Luật Đấu thầu năm 2023. Cụ thể, đơn vị mời chào giá trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, thu thập thông tin về giá từ các chủ đầu tư đã tổ chức đấu thầu và thẩm định giá trước khi phê duyệt giá gói thầu.
Tuy nhiên, cả 3 nguồn thông tin này đều có hạn chế, bởi số liệu chủ yếu xuất phát từ báo giá của hãng hoặc đại lý cung cấp thiết bị, vật tư. Bệnh viện không có đủ công cụ để xác định chính xác giá gốc.
Giám đốc Bệnh viện Thanh Nhàn cho biết việc thu thập báo giá gặp khó khăn do có đơn vị cung cấp thông tin không chính xác, chẳng hạn chào giá sản phẩm của hãng cạnh tranh ở mức quá cao hoặc quá thấp; báo giá tại các thời điểm khảo sát và thẩm định không đồng nhất; thậm chí thông số kỹ thuật cung cấp không chính xác, gây khó khăn cho việc xây dựng hồ sơ mời thầu.
Việc xác định giá nhập khẩu cũng còn nhiều hạn chế. Bệnh viện khó có căn cứ để biết chính xác giá nhập khẩu của thiết bị, vật tư và đánh giá mức lợi nhuận nào của doanh nghiệp là phù hợp. Trong khi hiện có rất ít đơn vị thẩm định giá có năng lực muốn tham gia thẩm định trang thiết bị y tế.
Theo ông Thường, dù thực hiện thu thập thông tin, thẩm định và đấu thầu nhưng bệnh viện vẫn gặp khó khi kiểm chứng giá đầu vào. Đây là vấn đề đáng chú ý bởi nếu thiếu dữ liệu độc lập để đối chiếu, cơ sở y tế khó đánh giá đầy đủ tính hợp lý của mức giá nhà cung cấp đưa ra.
Cấu hình thiết bị: Bài toán giữa chuyên môn và cạnh tranh
Khó khăn không chỉ nằm ở giá mà còn ở việc xác định cấu hình, thông số kỹ thuật. Theo ông Thường, các hãng có công nghệ và thông số riêng. Thiết bị của những hãng lớn, có uy tín, cung cấp đầy đủ dịch vụ sau bán hàng thường có giá cao hơn. Vì vậy, xây dựng cấu hình vừa đáp ứng yêu cầu chuyên môn, vừa tạo điều kiện để nhiều hãng tham gia là công việc phức tạp.
Nếu đưa ra cấu hình quá cụ thể, hồ sơ mời thầu có thể bị đánh giá là hạn chế cạnh tranh hoặc tạo lợi thế cho một nhà thầu. Nhưng nếu xây dựng cấu hình chung cho nhiều hãng, thiết bị được lựa chọn chưa chắc đáp ứng tốt nhất yêu cầu chuyên môn và thực tế điều trị.
Trưởng Phòng Vật tư của một bệnh viện Trung ương cũng cho biết cùng một chủng loại thiết bị có công năng tương đương nhưng giá có thể chênh lệch lớn do khác cấu hình, công nghệ, xuất xứ hãng sản xuất và phụ kiện đi kèm cũng như điều kiện bảo hành, bảo trì.
Bệnh viện phải mất nhiều thời gian và nhân lực để khảo sát, tra cứu, song thông tin thu thập được tại thời điểm khảo sát chưa chắc còn phù hợp khi triển khai đấu thầu.
Ngay cả dữ liệu trên hệ thống mua sắm công cũng không dễ so sánh. Các thiết bị có tên gọi, cấu hình, chủng loại và tính năng khác nhau nên bệnh viện khó xác định mức giá nào thực sự tương đồng để làm căn cứ.
Nếu lựa chọn một số mức giá làm cơ sở xây dựng giá kế hoạch, sau đó xuất hiện sản phẩm có giá thấp hơn trong cùng khoảng thời gian 12 tháng, đơn vị mua sắm có thể phải giải trình vì sao không lựa chọn mức giá thấp hơn hoặc vì sao chỉ so sánh một số hãng trong khi có nhiều hãng đáp ứng yêu cầu.
Một yếu tố khác là tính liên tục trong vận hành. Khi tiếp nhận thiết bị mới, bệnh viện phải cử nhân viên đi học, làm quen, đào tạo và hướng dẫn vận hành. Vì vậy, cơ sở y tế thường có xu hướng lựa chọn hãng quen thuộc hoặc hệ thống tương thích với thiết bị đang sử dụng. Theo ông Cường, điều này khiến việc xây dựng thông số kỹ thuật chung để nhiều hãng đáp ứng trở nên khó khăn và kéo dài.
2 phương thức đấu thầu, 2 kiểu khó khăn
Đấu thầu từng thiết bị có ưu điểm là tạo cạnh tranh trực tiếp giữa các nhà cung cấp, qua đó có thể tối ưu chi phí. Tuy nhiên, bệnh viện phải quản lý nhiều nhà thầu và hợp đồng thành phần; khó kiểm soát năng lực tổng thể, tính đồng bộ, tiến độ và trách nhiệm khi xảy ra lỗi kỹ thuật. Chi phí nhân lực và thời gian điều phối cũng tăng lên.
Ngược lại, đấu thầu theo gói đòi hỏi nhà thầu có năng lực tài chính và kinh nghiệm lớn. Cách này giúp bệnh viện kiểm soát tính đồng bộ, giảm đầu mối quản lý và thuận lợi hơn khi xử lý sự cố hoặc chậm tiến độ. Nhưng số nhà thầu đủ khả năng tham gia có thể ít hơn, mức độ cạnh tranh thấp hơn và biên lợi nhuận của tổng thầu có thể cao hơn.
Theo vị Trưởng Phòng Vật tư, quá trình chuẩn bị và tổ chức đấu thầu có thể kéo dài 6-8 tháng, thậm chí một năm hoặc hơn. Trong thời gian này, thị trường có thể xuất hiện sản phẩm mới, thiết bị khác được cấp phép nhập khẩu, lưu hành hoặc có giá thấp hơn. Bệnh viện vừa phải giải trình về căn cứ lựa chọn giá, vừa đối mặt nguy cơ dự toán không còn sát thực tế khi triển khai đấu thầu.
Có trường hợp giá dự toán được xây dựng cao nhưng giá trúng thầu thấp hơn nhiều. Điều này có thể khiến dự toán chưa sát thực tế, ảnh hưởng đến việc phân bổ và sử dụng ngân sách.
Những vướng mắc trên cho thấy việc tổ chức đấu thầu theo đúng quy trình chưa đủ để bảo đảm giá mua sắm luôn hợp lý. Bên cạnh yêu cầu cạnh tranh, bệnh viện cần có dữ liệu đáng tin cậy để so sánh giá, đánh giá cấu hình và kiểm chứng thông tin do nhà cung cấp đưa ra.
Cần chuyển từ tự tìm giá sang mua sắm có giá tham chiếu
Từ thực tế này, ông Thường kiến nghị công khai giá từ hãng hoặc đại lý, đồng thời cung cấp công cụ để bệnh viện kiểm tra giá nhập khẩu.
Theo Giám đốc Bệnh viện Thanh Nhàn, việc xác định giá nhập khẩu và lợi nhuận của doanh nghiệp cần có căn cứ rõ ràng hơn, thay vì để bệnh viện phụ thuộc chủ yếu vào báo giá do nhà cung cấp đưa ra.
Còn vị Trưởng Phòng Vật tư đề xuất nghiên cứu đấu thầu tập trung hoặc đàm phán giá đối với thiết bị y tế, vật tư tiêu hao và hóa chất. Nhà nước có thể tổ chức đàm phán với các hãng, công khai mức giá và thông tin cấu hình, tính năng của từng sản phẩm để các bệnh viện lựa chọn theo nhu cầu chuyên môn và khả năng tài chính.
Theo đề xuất này, khi đã có giá và thông tin sản phẩm được công khai, bệnh viện có thể tập trung lựa chọn thiết bị phù hợp, ký hợp đồng và thanh toán, thay vì mỗi cơ sở phải tự thực hiện toàn bộ quy trình khảo sát, lập giá và tổ chức lựa chọn nhà thầu.
Vấn đề đặt ra là khi nhà nước nên đứng ra kiểm soát giá, không phải tạo thêm rào cản hành chính, mà sẽ thiết lập được mặt bằng thông tin công khai, minh bạch và giá trị đúng của thiết bị. Khi dữ liệu đầu vào được chuẩn hóa, công tác mua sắm sẽ giảm bớt thời gian, giúp các cơ sở y tế yên tâm tập trung vào nhiệm vụ chuyên môn.