Với doanh nghiệp nhập khẩu thực phẩm, mỗi ngày hàng nằm chờ tại cửa khẩu đều có thể phát sinh thêm chi phí lưu kho, lưu bãi, ảnh hưởng tiến độ kinh doanh, thậm chí làm giảm chất lượng hàng hóa. Vì vậy, đề xuất thay đổi cách kiểm tra thực phẩm nhập khẩu trong dự thảo Luật ATTP (sửa đổi) có ý nghĩa thiết thực: Không kiểm tra dàn trải, mà phân loại theo nguy cơ và lịch sử tuân thủ của doanh nghiệp.
Tuân thủ tốt, được giảm kiểm tra
Dự thảo Luật tiếp tục duy trì 3 phương thức kiểm tra nhà nước đối với thực phẩm nhập khẩu gồm: Kiểm tra chặt, thông thường và giảm. Điểm mới đáng chú ý là việc áp dụng các phương thức này sẽ gắn với kết quả phân tích nguy cơ, thay vì kiểm soát tương đối đồng loạt.
Với phương thức kiểm tra thông thường, cơ quan chức năng lấy mẫu ngẫu nhiên theo tỷ lệ nhất định, lô hàng vẫn được thông quan mà không phải chờ kết quả thử nghiệm. Nếu kết quả sau đó phát hiện chỉ tiêu không đạt yêu cầu an toàn, cơ quan chức năng sẽ truy xuất, thu hồi và xử lý.
Đây là thay đổi có lợi cho doanh nghiệp bởi giảm thời gian chờ, chi phí lưu kho và nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, thông quan trước không đồng nghĩa hàng hóa đã được xác nhận an toàn tuyệt đối. Trách nhiệm bảo đảm chất lượng vẫn theo doanh nghiệp trong suốt quá trình lưu thông.
Đáng chú ý, dự thảo Nghị định hướng dẫn bổ sung 2 trường hợp được áp dụng kiểm tra giảm so với Nghị định 15/2018/NĐ-CP.
Thứ nhất, sản phẩm nông sản có nguồn gốc thực vật được sản xuất tại cơ sở đạt các tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt như GlobalGAP, ASEAN GAP, hữu cơ, RA hoặc tương đương.
Thứ hai, lô hàng có kết quả thử nghiệm do tổ chức thử nghiệm đạt chuẩn ISO 17025 cấp, với phòng thử nghiệm được Việt Nam công nhận hoặc thừa nhận tại nước xuất khẩu.
Khi áp dụng kết quả phân tích nguy cơ, sản phẩm thuộc danh mục nguy cơ thấp được kiểm tra giảm. Đặc biệt, sản phẩm nguy cơ cao nhưng có lịch sử tuân thủ tốt, đạt yêu cầu qua các lần nhập khẩu liên tiếp cũng có thể được chuyển sang kiểm tra giảm.
Điều này tạo động lực để doanh nghiệp đầu tư hệ thống quản lý chất lượng, lựa chọn nhà sản xuất đáp ứng tiêu chuẩn và duy trì hồ sơ tuân thủ. Lịch sử nhập khẩu tốt không chỉ giúp giảm thủ tục mà còn có thể trở thành lợi thế cạnh tranh.
Hàng nguy cơ cao vẫn bị kiểm soát chặt
Ở chiều ngược lại, sản phẩm nguy cơ cao sẽ thuộc diện kiểm tra chặt. Tuy nhiên, doanh nghiệp vẫn có cơ hội chuyển sang phương thức kiểm tra thông thường hoặc giảm nếu có lịch sử tuân thủ tốt, các lô hàng nhập khẩu đạt yêu cầu.
Dự thảo cũng bổ sung 3 trường hợp miễn kiểm tra nhà nước về ATTP, bên cạnh 9 trường hợp kế thừa từ Nghị định 15/2018/NĐ-CP.
Các trường hợp mới gồm hàng hóa chuyên dùng phục vụ an ninh, quốc phòng; hàng hóa thuộc danh mục mua bán, trao đổi của cư dân biên giới trong định mức miễn thuế để phục vụ sản xuất, tiêu dùng (trừ trường hợp mua gom); hàng hóa nhập khẩu phục vụ tiêu dùng cá nhân qua bưu chính, chuyển phát nhanh có trị giá được miễn thuế, cùng một số hàng hóa xuất nhập khẩu tại chỗ và giao dịch với doanh nghiệp chế xuất, doanh nghiệp trong khu phi thuế quan.
Thông quan nhanh phải đi cùng hậu kiểm đủ mạnh
Để phân loại doanh nghiệp và hàng hóa chính xác, dự thảo Luật xây dựng một chương riêng về hệ thống thông tin và dữ liệu ATTP. Cơ sở dữ liệu sẽ ghi nhận thông tin cơ sở sản xuất, kinh doanh, vòng đời sản phẩm và đặc biệt là lịch sử tuân thủ của doanh nghiệp.
Dự thảo định hướng thực hiện 100% thủ tục kiểm tra nhà nước trên môi trường điện tử, cập nhật kết quả vào hệ thống để cơ quan hải quan có căn cứ thông quan. Đây là nền tảng để giảm tình trạng kiểm tra trùng lặp, đồng thời nhận diện doanh nghiệp có nguy cơ vi phạm.
Về năng lực kiểm nghiệm, hiện 3 ngành y tế, công thương, nông nghiệp và môi trường có 71 tổ chức thử nghiệm phục vụ quản lý nhà nước về ATTP. Bộ Y tế định hướng phát triển thêm 2 trung tâm thuộc Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia tại Khánh Hòa và TP.HCM…
Đáng chú ý, dự thảo Luật cho phép doanh nghiệp tư nhân tham gia thử nghiệm phục vụ quản lý nhà nước.
