Kim cương từ lâu được xem là biểu tượng của sự giàu có và đẳng cấp. Một viên kim cương vài carat có thể có giá từ vài tỷ đến hàng chục tỷ đồng, thậm chí những viên đá quý hiếm còn được bán với giá hàng chục triệu USD tại các phiên đấu giá quốc tế.
Trong giao dịch kim cương, giá trị của một viên đá không chỉ được quyết định bởi kích thước hay độ lấp lánh mà còn phụ thuộc rất lớn vào giấy kiểm định đi kèm.
Trên thị trường quốc tế, GIA (Gemological Institute of America – Viện Ngọc học Hoa Kỳ) được xem là tổ chức kiểm định uy tín hàng đầu, với các tiêu chuẩn được áp dụng rộng rãi trong ngành kim cương suốt nhiều thập kỷ.
Được thành lập từ năm 1931, GIA là tổ chức nghiên cứu và giáo dục phi lợi nhuận về đá quý. Năm 1953, tổ chức này đã phát triển hệ thống đánh giá 4Cs – gồm Carat (trọng lượng), Color (màu sắc), Clarity (độ tinh khiết) và Cut (chất lượng giác cắt). Đến nay, đây vẫn là bộ tiêu chuẩn được sử dụng phổ biến nhất trong hoạt động kiểm định và định giá kim cương trên toàn cầu.
Theo quy trình của GIA, trước khi đánh giá chất lượng, viên đá sẽ được kiểm tra nhằm xác định bản chất của nó.
Các chuyên gia sử dụng thiết bị quang học và phân tích chuyên sâu để phân biệt kim cương tự nhiên, kim cương nuôi cấy trong phòng thí nghiệm (lab-grown diamond) hay các vật liệu mô phỏng như Moissanite (một loại khoáng vật được chế tác trong phòng thí nghiệm để làm đá quý thay thế kim cương) hoặc Cubic Zirconia (một loại đá tổng hợp nhân tạo được tạo ra trong phòng thí nghiệm).
Đồng thời, GIA cũng xác định viên đá có từng trải qua các phương pháp xử lý nhằm cải thiện màu sắc hoặc độ tinh khiết hay không.
Sau bước xác minh nguồn gốc, viên kim cương sẽ được đánh giá theo hệ thống 4Cs.
Trong đó, Carat (trọng lượng) được xác định bằng cân điện tử có độ chính xác rất cao, với sai số cực nhỏ. Trọng lượng cuối cùng được ghi trên giấy chứng nhận đến hai chữ số thập phân và là một trong những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến giá trị thương mại của viên đá.
Tiếp theo là Color (màu sắc). GIA sử dụng hệ thống phân cấp từ D đến Z, trong đó D là cấp cao nhất. Còn các cấp sau sẽ xuất hiện sắc vàng hoặc nâu với mức độ tăng dần. Màu sắc càng tinh khiết thì giá trị của viên kim cương càng cao.
Quá trình đánh giá được thực hiện trong điều kiện ánh sáng tiêu chuẩn và so sánh với bộ đá mẫu chuẩn (Master Stones), đồng thời được nhiều chuyên gia chấm điểm độc lập nhằm đảm bảo tính khách quan.
Đối với Clarity (độ tinh khiết), viên kim cương được quan sát dưới kính phóng đại 10 lần để xác định số lượng, kích thước, vị trí và đặc điểm của các tạp chất bên trong cũng như khuyết điểm trên bề mặt.
Kết quả được phân loại theo thang điểm từ FL (Flawless – không tì vết) đến I3 (Included – có nhiều tạp chất). Báo cáo kiểm định còn kèm theo sơ đồ mô tả vị trí các tạp chất, giúp nhận diện chính xác từng viên kim cương.
Yếu tố cuối cùng là Cut (chất lượng giác cắt) – tiêu chí được nhiều chuyên gia đánh giá có ảnh hưởng lớn nhất đến khả năng phản xạ ánh sáng và độ lấp lánh của viên đá.
Đối với kim cương tròn, GIA chấm điểm theo năm cấp độ từ Excellent đến Poor, dựa trên tỷ lệ các mặt cắt, góc cắt, độ đối xứng và khả năng phản xạ ánh sáng. Theo GIA, hệ thống đánh giá này được xây dựng từ hơn một triệu mô hình tỷ lệ cắt và được kiểm chứng qua hàng chục nghìn quan sát thực tế.
Ngoài 4Cs, GIA còn đo hàng loạt thông số kỹ thuật khác như đường kính, chiều sâu, kích thước mặt bàn (table), góc crown, góc pavilion, độ dày vành đai (girdle), culet, cũng như đánh giá độ bóng (Polish), độ đối xứng (Symmetry) và mức độ huỳnh quang (Fluorescence). Tất cả các thông tin này đều được thể hiện trên báo cáo kiểm định.
Sau khi hoàn tất quá trình phân tích, GIA phát hành Diamond Grading Report – báo cáo kiểm định được xem như "chứng minh thư" của viên kim cương. Báo cáo thể hiện đầy đủ các thông số kỹ thuật, kết quả đánh giá và sơ đồ nhận dạng.
Đối với nhiều viên kim cương, GIA còn khắc laser số chứng nhận lên vành đai (girdle), cho phép người mua đối chiếu trực tiếp với dữ liệu lưu trữ trên hệ thống trực tuyến của tổ chức này.
Giới chuyên môn đánh giá cao giấy chứng nhận GIA không chỉ bởi quy trình kiểm định nghiêm ngặt mà còn bởi tính độc lập của tổ chức này.
GIA không tham gia hoạt động mua bán kim cương, nhờ đó hạn chế xung đột lợi ích trong quá trình đánh giá. Mỗi viên đá thường được nhiều chuyên gia kiểm định độc lập trước khi thống nhất kết quả cuối cùng.
Chính nhờ những tiêu chuẩn khắt khe cùng quy trình kiểm định nhiều lớp, giấy chứng nhận của GIA từ lâu được xem là "chuẩn vàng" trong ngành đá quý và là một trong những căn cứ quan trọng để người mua, doanh nghiệp, tổ chức cũng như các nhà đấu giá tham khảo khi xác định giá trị của một viên kim cương.
Mới đây, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Thanh Hóa đã triệt phá đường dây buôn lậu kim cương xuyên quốc gia do các đối tượng người nước ngoài điều hành. Kết quả điều tra ban đầu xác định, từ năm 2024 đến nay, đường dây này đã thực hiện 141 chuyến vận chuyển, đưa hơn 28.000 viên kim cương nhập lậu vào Việt Nam tiêu thụ, với doanh thu ước tính khoảng 280 tỷ đồng.
Theo cơ quan điều tra, trong số các bị can có ông Đặng Ngọc Thảo (SN 1974, trú TP.HCM), Giám đốc Công ty TNHH MTV Giám định PNJ (PNJ-LAB), đơn vị trực thuộc Công ty Cổ phần Vàng bạc Đá quý Phú Nhuận (PNJ).
Cơ quan điều tra bước đầu xác định, ông Đặng Ngọc Thảo đã câu kết với các đối tượng trong đường dây để mua những viên kim cương nhập lậu có thông số không trùng khớp với giấy chứng nhận kiểm định quốc tế GIA với giá rẻ.
Sau đó, lợi dụng chuyên môn nghiệp vụ, ông Thảo mài xóa mã số GIA khắc trên viên kim cương, khắc lại mã số của PNJ-LAB và cấp giấy chứng nhận kiểm định mới nhằm hợp thức hóa nguồn gốc, nâng giá trị sản phẩm trước khi bán ra thị trường để thu lợi bất chính.
