Nhưng AI càng được sử dụng thường xuyên, nhiều người càng lo mình đang trở nên phụ thuộc vào công cụ này. Được lãnh đạo giao nhiệm vụ, việc đầu tiên là hỏi AI phải làm thế nào. Còn nếu phải viết một báo cáo hoặc bài viết dài, họ gần như không thể thiếu AI.
Vậy sử dụng AI thường xuyên có khiến con người ngày càng “kém thông minh” hay không? Thực tế, đã có nghiên cứu tìm cách trả lời câu hỏi này.
Phụ thuộc AI lâu dài thực sự có thể ảnh hưởng đến não?
Các nhà nghiên cứu tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) đã công bố một nghiên cứu tiến hành năm 2025 cho thấy việc phụ thuộc lâu dài vào AI để viết có thể gây ra những tác động bất lợi đối với hoạt động của não.
Nhóm nghiên cứu tuyển 54 người tham gia và trong 4 tháng yêu cầu họ thực hiện 3-4 bài luận dạng SAT (kỳ thi chuẩn hóa của Mỹ dành cho học sinh trung học).
Những người tham gia được chia ngẫu nhiên thành ba nhóm: Thứ nhất là “nhóm AI”, sử dụng mô hình ngôn ngữ lớn ChatGPT để hỗ trợ viết bài; thứ hai là “nhóm công cụ tìm kiếm”, được phép sử dụng công cụ tìm kiếm để tra cứu thông tin trong quá trình viết; thứ ba là “nhóm chỉ dùng trí não”, không được sử dụng những công cụ hỗ trợ nói trên mà phải tự suy nghĩ và hoàn thành bài viết.
Trong quá trình viết, các nhà nghiên cứu sử dụng điện não đồ (EEG) để ghi lại hoạt động thần kinh của người tham gia. Kết quả cho thấy ba nhóm có sự khác biệt về mô hình kết nối thần kinh trong não cũng như chiến lược nhận thức.
Não hoạt động thế nào khi viết?
Nhìn tổng thể, nhóm thứ ba (chỉ dùng trí não) có cường độ kết nối thần kinh mạnh nhất và phạm vi kết nối rộng nhất. Đứng thứ hai là nhóm sử dụng công cụ tìm kiếm. Trong khi đó, nhóm sử dụng AI có cường độ và phạm vi kết nối thần kinh thấp nhất.
Xét về những vùng não được kích hoạt, nhóm này có mức độ hoạt động thấp hơn ở những khu vực chịu trách nhiệm cho việc hiểu sâu và tư duy về nội dung, trong khi những vùng liên quan đến việc tích hợp theo quy trình và phối hợp vận động lại hoạt động mạnh hơn.
Điều đó cho thấy khi sử dụng AI để viết, dù người dùng dường như vẫn đang trao đổi qua lại với AI, họ có thể không thực sự suy nghĩ sâu về những nội dung mà AI đưa ra. Khi viết, họ chủ yếu tổng hợp, sao chép và ghép nối các nội dung do AI tạo ra thành một bài hoàn chỉnh.
Viết xong rồi… quên
Một kết quả khác của nghiên cứu cũng rất đáng chú ý. Sau khi hoàn thành bài luận, ba nhóm có mức độ ghi nhớ nội dung mình vừa viết khác nhau rõ rệt.
Các nhà nghiên cứu yêu cầu người tham gia nhắc lại một câu bất kỳ trong bài viết của chính mình. Ở nhóm chỉ dùng trí não và nhóm sử dụng công cụ tìm kiếm, có tới 88,9% số người có thể nhắc lại một câu. Trong khi đó, ở nhóm sử dụng AI, tỷ lệ này chỉ là 16,7%.
Không chỉ khác nhau về khả năng nhớ, độ chính xác cũng có sự chênh lệch. Trong nhóm chỉ dùng trí não, 88,9% số người có thể nhắc lại chính xác hoàn toàn câu mình từng viết. Còn ở nhóm AI, ngay cả những người có thể nhớ lại một câu thì nội dung nhắc lại cũng không hoàn toàn chính xác.
Điều này có thể dễ giải thích. Những người thuộc nhóm chỉ dùng trí não phải tự mình suy nghĩ hoàn chỉnh về nội dung nên đương nhiên nhớ rõ những gì đã viết. Nhóm sử dụng công cụ tìm kiếm tuy có sự hỗ trợ từ bên ngoài, nhưng vẫn phải tự đánh giá, lựa chọn và tổng hợp thông tin trước khi đưa vào bài.
Còn với nhóm dùng AI, những người tham gia chủ yếu đọc, lựa chọn và sao chép nội dung hoặc đề xuất do ChatGPT đưa ra, thay vì thực sự tích hợp chúng vào mạng lưới ký ức của chính mình. Vì vậy, họ không để lại ấn tượng sâu về những gì xuất hiện trong bài luận.
“Khoản nợ nhận thức” do AI tạo ra
Điều đáng chú ý hơn nữa là nghiên cứu còn tiến hành một thí nghiệm đảo chiều. Những người đã sử dụng AI trong thời gian dài được yêu cầu đột ngột chuyển sang tự viết hoàn toàn bằng trí não. Kết quả cho thấy sau khi hoàn thành bài, có 78% số người không thể nhắc lại câu chữ trong chính bài viết của mình. Ngược lại, những người trước đó đã quen với việc tự viết, khi chuyển sang sử dụng AI, vẫn có gần 89% số người có thể nhắc lại câu mình đã viết.
Dữ liệu điện não đồ cũng cho thấy sau khi nhóm AI chuyển sang tự viết, mô hình kết nối thần kinh và những vùng não được kích hoạt vẫn khác với nhóm vốn quen tự viết. Những khu vực liên quan đến nhận thức vẫn có mức độ hoạt động tương đối thấp.
Trong khi đó, ở những người ban đầu thuộc nhóm tự viết, dù sau đó chuyển sang sử dụng AI, hoạt động kết nối ở nhiều dải tần của não vẫn rất mạnh. Điều này cho thấy sau khi sử dụng AI, họ vẫn tiến hành nhiều hoạt động xử lý và tổng hợp thông tin bằng nhận thức của chính mình.
Các tác giả cho rằng một nguyên nhân có thể nằm ở sự phụ thuộc quá mức vào AI ngay từ giai đoạn đầu. Khi sử dụng AI để hỗ trợ viết, con người thực chất đã “thuê ngoài” một phần nhiệm vụ suy nghĩ và xử lý nhận thức cho máy móc. Về lâu dài, điều này có thể không có lợi cho quá trình phát triển và duy trì các năng lực thần kinh.
Các nhà nghiên cứu sử dụng một khái niệm để mô tả hiện tượng này, gọi là “khoản nợ nhận thức” (cognitive debt). Khi con người hình thành thói quen phụ thuộc vào AI và liên tục “thuê ngoài” những quá trình suy nghĩ, xử lý nhận thức vốn đòi hỏi nhiều công sức, họ có thể tích lũy một dạng “nợ nhận thức”.
Trước mắt giao bớt công việc cho AI thực sự giúp tiết kiệm thời gian và công sức. Nhưng về lâu dài, khoản “nợ” này có thể phải được trả bằng sự suy giảm khả năng tư duy độc lập và xử lý những vấn đề phức tạp.
Nên sử dụng AI như thế nào?
Vậy làm thế nào để sử dụng AI hiệu quả hơn? Từ kết quả nghiên cứu trên, các tác giả rút ra một số cách tiếp cận: Nếu cần hoàn thành những công việc mang tính quy trình, không đòi hỏi nhiều suy nghĩ, AI hoàn toàn có thể giúp thực hiện.
Nhưng nếu dùng AI để viết những nội dung đòi hỏi tư duy, phân tích hoặc thể hiện sự hiểu biết của bản thân, tốt nhất không nên ngay lập tức giao toàn bộ quá trình suy nghĩ cho AI.
Trước khi để AI tham gia, người dùng nên tự hình thành ý tưởng, xây dựng hướng triển khai và đưa ra những phán đoán ban đầu về nội dung. Điều quan trọng là phải tiếp tục rèn luyện khả năng tư duy sâu thay vì để AI thay thế quá trình này.
Khi sử dụng AI, cũng không nên giao cho nó toàn bộ những phần đòi hỏi tư duy và nhận thức sâu. Có thể nhờ AI biên tập, trau chuốt câu chữ hoặc tìm kiếm và bổ sung thông tin, nhưng việc những thông tin đó có đáng tin cậy hay có nên đưa vào bài viết hay không vẫn cần do chính người sử dụng quyết định. Chỉ khi đó, AI mới thực sự trở thành công cụ hỗ trợ con người, thay vì trở thành “bộ não” suy nghĩ thay con người.
Theo Sina
