Công nghệ rẻ, linh hoạt này đang làm thay đổi cán cân quân sự toàn cầu và mở ra nhiều bài học quan trọng cho các quốc gia như Việt Nam.
Chiến tranh đang bước vào “kỷ nguyên drone”
Trong suốt nhiều thế kỷ, sức mạnh quân sự thường được đo bằng những hệ thống vũ khí đắt đỏ, tàu chiến khổng lồ, máy bay chiến đấu hiện đại hay xe tăng hạng nặng. Nhưng cuộc chiến giữa Nga và Ukraine từ năm 2022 đã chứng minh rằng cán cân chiến tranh đang thay đổi nhanh chóng. Một trong những nhân tố làm thay đổi sâu sắc nhất chính là drone.
Drone, hay còn gọi là UAV (Unmanned Aerial Vehicle) - phương tiện bay không người lái, vốn không phải là một công nghệ mới. Mỹ từng sử dụng drone trong các chiến dịch chống khủng bố tại Afghanistan và Iraq. Tuy nhiên, các hệ thống drone quân sự khi đó vẫn rất đắt đỏ và nằm trong tay một số cường quốc.
Điều khiến chiến tranh Ukraine trở thành bước ngoặt là việc sử dụng drone ở quy mô lớn, với chi phí thấp và cách tiếp cận hoàn toàn mới.
Ukraine đã biến hàng nghìn chiếc drone thương mại thành vũ khí chiến trường. Những chiếc quadcopter dân dụng như DJI Mavic, vốn được bán trên thị trường với giá vài trăm đến vài nghìn USD, được gắn thêm camera, thiết bị truyền tín hiệu và đôi khi cả lựu đạn. Chúng được sử dụng để trinh sát, hiệu chỉnh pháo binh, thả bom và thậm chí tấn công trực tiếp.
Trong nhiều trường hợp, một chiếc drone giá khoảng 1.000 USD có thể dẫn đường cho pháo binh phá hủy một xe tăng trị giá vài triệu USD.
Không chỉ vậy, Ukraine còn phát triển mạnh loại drone tấn công cảm tử, hay còn gọi là “loitering munition”, bay đến mục tiêu rồi tự phát nổ. Một trong những ví dụ nổi tiếng là drone FPV, loại drone điều khiển bằng kính thực tế ảo, thường được chế tạo từ linh kiện dân dụng với chi phí chỉ vài trăm USD.
Trong khi đó, Nga cũng nhanh chóng thích nghi. Moscow triển khai nhiều loại drone khác nhau, từ drone trinh sát cho tới drone cảm tử.
Kết quả là bầu trời chiến trường Ukraine hiện nay dày đặc drone, đến mức nhiều chuyên gia quân sự gọi đây là “cuộc chiến drone đầu tiên của thế kỷ XXI”.
Vũ khí rẻ tiền, nhưng thay đổi cả chiến trường
Điều đáng chú ý nhất của drone không chỉ nằm ở công nghệ, mà ở tính kinh tế.
Trong chiến tranh truyền thống, việc phá hủy một mục tiêu thường đòi hỏi vũ khí có giá trị tương đương hoặc thậm chí cao hơn mục tiêu đó. Nhưng drone đã đảo ngược logic này.
Một chiếc drone giá vài trăm USD có thể phá hủy xe tăng, pháo tự hành, radar hoặc hệ thống phòng không trị giá hàng triệu USD.
Điều này khiến các hệ thống vũ khí truyền thống trở nên dễ bị tổn thương hơn bao giờ hết.
Ngoài ra, drone còn có khả năng cung cấp thông tin chiến trường theo thời gian thực. Trước đây, để trinh sát một khu vực, quân đội phải sử dụng máy bay trinh sát hoặc vệ tinh rất đắt đỏ. Nhưng giờ đây, chỉ cần một drone nhỏ, đơn vị chiến đấu có thể quan sát toàn bộ khu vực xung quanh.
Điều này làm tăng đáng kể độ chính xác của pháo binh. Theo nhiều phân tích quân sự, phần lớn tổn thất của các bên trong chiến tranh Ukraine đến từ pháo binh được dẫn đường bởi drone.
Drone vì vậy trở thành “con mắt của chiến trường”.
Không dừng lại ở đó, drone còn làm thay đổi cách tổ chức quân đội. Ngay cả cấp trung đội hoặc đại đội cũng có thể vận hành drone của riêng mình.
Một người lính, với chiếc drone và máy tính bảng, có thể thực hiện nhiệm vụ trinh sát mà trước đây phải cần cả một đơn vị lớn.
Bài học nào cho Việt Nam
Những gì đang diễn ra tại Ukraine mang lại nhiều bài học đáng suy ngẫm cho các quốc gia có quy mô kinh tế và quân sự vừa phải, trong đó có Việt Nam.
Trước hết, drone cho thấy rằng công nghệ rẻ tiền nhưng sáng tạo có thể tạo ra lợi thế chiến lược lớn.
Việt Nam không phải là quốc gia có ngân sách quốc phòng khổng lồ. Vì vậy, việc chạy đua mua sắm những hệ thống vũ khí đắt đỏ của các cường quốc không phải lúc nào cũng là lựa chọn tối ưu.
Trong khi đó, drone mở ra một hướng tiếp cận khác. Chỉ với chi phí tương đối thấp, một quốc gia có thể xây dựng lực lượng drone lớn phục vụ cả trinh sát lẫn tấn công.
Đặc biệt trong chiến tranh phòng thủ, drone có thể phát huy hiệu quả rất cao.
Thứ hai, cuộc chiến Ukraine cho thấy tầm quan trọng của hệ sinh thái công nghệ. Hàng trăm nhóm kỹ sư và các công ty nhỏ đã tham gia thiết kế và sản xuất drone cho quân đội.
Điều này cho thấy chiến tranh công nghệ cao không chỉ là việc của quân đội, mà còn là câu chuyện của cả hệ sinh thái khoa học, công nghệ và doanh nghiệp.
Với Việt Nam, đây là một gợi ý quan trọng. Việt Nam có lực lượng kỹ sư trẻ đông đảo trong các lĩnh vực điện tử, công nghệ thông tin và trí tuệ nhân tạo. Nếu được tổ chức tốt, nguồn lực này có thể tham gia phát triển các hệ thống drone nội địa.
Thứ ba, drone cũng đặt ra yêu cầu mới về phòng thủ. Nếu drone rẻ và dễ tiếp cận, đối phương cũng có thể sử dụng chúng. Vì vậy cần đầu tư vào các hệ thống chống drone như gây nhiễu điện tử, radar nhỏ và phòng không tầm gần.
Trong thế kỷ XXI, những công nghệ mới như drone có thể trở thành công cụ quan trọng giúp các quốc gia nhỏ tạo ra lợi thế bất đối xứng và bảo vệ chủ quyền của mình.
