25 năm sau khi các tay súng al Qaeda cướp những máy bay chở khách và lao chúng vào hai tòa tháp Trung tâm Thương mại Thế giới ở New York cùng Lầu Năm Góc, tổ chức do Osama bin Laden sáng lập đã phát triển thành một mạng lưới gồm nhiều nhánh, đồng thời truyền cảm hứng cho các vụ tấn công tại nhiều nơi trên thế giới.
Al Qaeda đã phải hứng chịu không ít thất bại, đáng chú ý nhất là việc bin Laden bị lực lượng Mỹ tiêu diệt năm 2011 và sự trỗi dậy của Nhà nước Hồi giáo (Islamic State - IS) với tư cách đối thủ cạnh tranh. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng tổ chức này vẫn là nguồn hỗ trợ và cảm hứng cho các tay súng ở nhiều khu vực, đặc biệt là tại châu Phi.
Al Qaeda là gì?
Al Qaeda nổi lên vào cuối những năm 1980 với tư cách một mạng lưới thánh chiến xuyên quốc gia dưới sự lãnh đạo của bin Laden, một tay súng sinh ra trong gia đình giàu có ở Arab Saudi. Trước đó, ông ta từng giúp tuyển mộ và đưa hỗ trợ tới các tình nguyện viên Arab chiến đấu chống quân đội Liên Xô tại Afghanistan sau năm 1979, đồng thời trực tiếp tham chiến tại đây.
Al Qaeda trở thành điểm tập hợp của những tay súng muốn thiết lập một chế độ Hồi giáo cứng rắn và có chung thái độ thù địch với Mỹ, Israel cùng các chính phủ đồng minh của Washington trong khu vực.
Bin Laden bị Arab Saudi tước quốc tịch năm 1994 và bị trục xuất khỏi Sudan năm 1996, sau đó tìm nơi trú ẩn tại Afghanistan.
Ông ta đã bắt đầu tổ chức các cuộc tấn công nhằm vào lợi ích của Mỹ từ rất lâu trước khi tới Afghanistan. Vụ tấn công đầu tiên được Mỹ chính thức ghi nhận là vụ al Qaeda đánh bom hai khách sạn tại Yemen năm 1992, nhằm vào các binh sĩ Mỹ đang trên đường tới Somalia. Tuy nhiên, vào thời điểm xảy ra vụ nổ, những binh sĩ này đã rời khỏi đó hoặc đang ở nơi khác.
Tại Afghanistan, bin Laden hỗ trợ xây dựng các trại huấn luyện và thành lập một lữ đoàn tinh nhuệ gồm các tay súng nước ngoài.
Năm 1996, ông ta tuyên bố thánh chiến chống lực lượng Mỹ mà ông ta cho rằng đang chiếm đóng Arab Saudi.
Hai năm sau, al Qaeda tuyên bố thành lập cái gọi là “Mặt trận Hồi giáo Thế giới” để tiến hành thánh chiến chống “người Do Thái và quân Thập tự chinh”, đồng thời tuyên bố người Hồi giáo có nghĩa vụ giết người Mỹ và các đồng minh của họ, bất kể là dân thường hay quân nhân.
Cuối năm 1998, các vụ đánh bom bằng xe tải của al Qaeda nhằm vào đại sứ quán Mỹ tại Kenya và Tanzania khiến 224 người thiệt mạng.
Các vụ tấn công ngày 11/9/2001 được thực hiện bởi 19 kẻ không tặc, trong đó 15 người đến từ Arab Saudi. Chúng cướp 4 máy bay, trong đó chiếc thứ tư rơi xuống một cánh đồng ở bang Pennsylvania sau khi hành khách tìm cách xông vào buồng lái. Gần 3.000 người đã thiệt mạng trong loạt vụ tấn công.
Các thủ lĩnh al Qaeda ra sau sau sự kiện 11/9?
Mỹ tiến hành chiến dịch quân sự tại Afghanistan vào tháng 10/2001, lật đổ Taliban và đẩy al Qaeda khỏi căn cứ hoạt động chính của tổ chức này.
Lực lượng chống Taliban tràn vào căn cứ của al Qaeda tại vùng núi Tora Bora vào tháng 12/2001. Tuy nhiên, bin Laden vẫn trốn thoát và tránh bị bắt trong suốt một thập niên. Trong thời gian đó, ông ta định kỳ phát đi các thông điệp cho đến khi lực lượng đặc nhiệm Mỹ tiêu diệt ông ta trong một cuộc đột kích vào khu nhà ở Abbottabad, Pakistan, năm 2011.
Khalid Sheikh Mohammed, người tự nhận là kẻ chủ mưu vụ 11/9, bị bắt tại Pakistan năm 2003. Năm 2007, Mohammed nói rằng ông ta đã lên kế hoạch cho vụ tấn công “từ A đến Z”, theo biên bản một phiên điều trần quân sự được Lầu Năm Góc công bố.
Mới đây, một thẩm phán đã ra lệnh đưa Mohammed, hiện bị giam tại căn cứ Guantanamo Bay ở Cuba, cùng 3 đồng phạm ra xét xử trước tòa án quân sự vào tháng 6/2028, sau hai thập niên bế tắc pháp lý.
Người kế nhiệm bin Laden, Ayman al-Zawahri, bị tiêu diệt trong một cuộc không kích bằng drone của Mỹ tại Kabul năm 2022.
Tay súng người Ai Cập Seif al-Adel được cho là thủ lĩnh trên thực tế của al Qaeda hiện nay.
Ảnh hưởng của al Qaeda ra sao sau sự kiện 11/9?
Trong khi các thủ lĩnh al Qaeda phải phân tán, những tay súng có liên hệ với tổ chức này hoặc chịu ảnh hưởng bởi hệ tư tưởng của nó tiếp tục thực hiện hàng loạt vụ tấn công.
Trong số những vụ đẫm máu nhất có vụ tấn công khu hộp đêm tại Bali năm 2002 khiến 202 người thiệt mạng; các vụ đánh bom trên tàu hỏa tại Madrid năm 2004 khiến hơn 190 người thiệt mạng; và loạt đánh bom liều chết trên tàu điện ngầm cùng một xe buýt ở London năm 2005 khiến 52 người thiệt mạng.
Các nhánh liên kết với al Qaeda lần lượt xuất hiện tại Trung Đông và nhiều khu vực khác. Một trong những nhánh mạnh nhất hoạt động tại Iraq, nơi al Qaeda chiến đấu chống lực lượng do Mỹ dẫn đầu sau cuộc xâm lược năm 2003.
Một nhánh al Qaeda xuất hiện tại Bắc Phi vào năm 2007, trong khi một nhánh khác hình thành tại bán đảo Arab năm 2009. Sau năm 2011, Mặt trận al-Nusra của al Qaeda trở thành một lực lượng đáng kể trong cuộc nội chiến Syria.
Tại châu Phi, các nhóm liên kết với al Qaeda bao gồm Al Shabaab ở Somalia và Jama'at Nusrat al-Islam wal-Muslimin (JNIM) tại khu vực Sahel. Al Qaeda cũng có quan hệ với Tehrik-e Taliban Pakistan (TTP), còn được gọi là Taliban Pakistan, lực lượng đang tiến hành cuộc nổi dậy chống chính quyền Islamabad.
Antonio Giustozzi, nghiên cứu viên cấp cao tại Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Hoàng gia (RUSI) ở London, cho rằng al Qaeda chịu tổn thất và bị phân tán sau cuộc chiến tại Afghanistan, nhưng vị thế của tổ chức này lại tăng lên và mạng lưới được mở rộng mạnh mẽ trong những năm sau đó.
Theo ông Giustozzi, ảnh hưởng của al Qaeda đạt đỉnh vào khoảng năm 2013, trước khi nhánh tại Iraq tách khỏi tổ chức và hình thành Nhà nước Hồi giáo (IS) tự xưng.
Al Qaeda bị ảnh hưởng thế nào bởi sự trỗi dậy của IS?
Abu Bakr al-Baghdadi, người sáng lập Nhà nước Hồi giáo tự xưng, đã tách khỏi al Qaeda và tuyên bố thành lập một “vương quốc Hồi giáo” trải rộng trên nhiều khu vực của Syria và Iraq vào năm 2014, châm ngòi cho cuộc xung đột với Mặt trận al-Nusra.
Dù sau đó IS bị đánh bật khỏi phần lớn lãnh thổ mà tổ chức này từng kiểm soát tại Syria và Iraq, sự cạnh tranh giữa IS và al Qaeda vẫn tiếp diễn. Điều này đặc biệt rõ tại Tây Phi, nơi các nhánh của hai tổ chức thường xuyên đụng độ trong cuộc tranh giành lãnh thổ và ảnh hưởng.
Một đòn giáng khác xảy ra vào năm 2016, khi Mặt trận al-Nusra tách khỏi al Qaeda.
Thủ lĩnh của nhóm, Ahmed al-Sharaa, khi đó được biết đến với tên chiến đấu Abu Mohammed al-Golani, sau này đã lật đổ Bashar al-Assad vào năm 2024. Ông trở thành Tổng thống Syria và đưa Damascus trở thành một đồng minh của phương Tây.
Al Qaeda đang hoạt động mạnh nhất ở đâu?
Somalia và khu vực Sahel ở Tây Phi hiện là những địa bàn chính tại châu Phi, nơi các nhóm liên kết với al Qaeda đang mở rộng ảnh hưởng và kiểm soát trên những vùng lãnh thổ rộng lớn.
Tại Pakistan, TTP đã mở rộng hoạt động nổi dậy ở khu vực tây bắc. Theo một báo cáo của Liên Hợp Quốc công bố tháng trước, TTP nhận được sự định hướng về tư tưởng, huấn luyện và hỗ trợ từ al Qaeda.
Pakistan cho biết ban lãnh đạo TTP cùng nhiều tay súng của nhóm đang đặt căn cứ tại Afghanistan, nơi Taliban trở lại nắm quyền vào năm 2021 sau khi Mỹ rút quân.
Một báo cáo khác của Liên Hợp Quốc hồi tháng 2 cho biết al Qaeda “tiếp tục nhận được sự bảo trợ của chính quyền trên thực tế” tại Afghanistan, ám chỉ chính quyền Taliban, đồng thời nhận định “khả năng tiến hành các chiến dịch bên ngoài” của tổ chức này vẫn “không suy giảm”.
Kabul phủ nhận việc al Qaeda hoạt động tại Afghanistan cũng như cáo buộc rằng nước này cho phép các tay súng tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào Pakistan từ lãnh thổ Afghanistan.
Ông Giustozzi cho rằng dù al Qaeda đã đi qua thời kỳ đỉnh cao, tổ chức này “vẫn có ảnh hưởng đáng kinh ngạc”.
Theo ông, al Qaeda đã thay đổi để ít phụ thuộc hơn vào những cá nhân cụ thể, thay vào đó dựa vào một đội ngũ các tay súng hoạt động kín đáo, những người “khó bị xác định và nhắm mục tiêu hơn nhiều”.
Theo Reuters
