Mỹ đi những bước đầu tiên gây lo ngại
Đầu năm nay, quân đội Mỹ đã sử dụng AI hỗ trợ một chiến dịch táo bạo, đột kích và bắt giữ Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro. Trong tháng 2 và 3, Mỹ và Israel sử dụng các công cụ tình báo, xác định mục tiêu do AI hỗ trợ để tiến hành các cuộc tấn công quy mô lớn nhằm vào Iran.
Mùa xuân chứng kiến một ‘bước ngoặt Mythos’ – thời điểm AI bắt đầu cho thấy khả năng tiến hành các chiến dịch mạng phức tạp với mức độ tự chủ chưa từng có khi Anthropic công bố một mô hình AI có khả năng thực hiện các hoạt động tấn công và phòng thủ mạng vượt qua con người ở một số nhiệm vụ.
Đến tháng 5, Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình thảo luận về an toàn AI tại hội nghị thượng đỉnh ở Bắc Kinh.
Nhưng sang mùa hè, thế giới bắt đầu chứng kiến những dấu hiệu đáng lo ngại về AI vượt khỏi sự kiểm soát của con người. Một mô hình mới do OpenAI phát triển được cho là đã tự lên kế hoạch và thực hiện hành động nhằm thoát khỏi sự giám sát của con người, đồng thời tiến hành một cuộc tấn công mạng phức tạp nhằm vào nền tảng AI Hugging Face.
Những diễn biến trên vừa gây kinh ngạc, vừa khiến người ta lo ngại về cách AI đang làm thay đổi cán cân quyền lực toàn cầu và thử thách chiến lược công nghệ của Mỹ.
Mỹ vẫn dẫn đầu về các mô hình AI tiên tiến
Nhờ xây dựng được ưu thế địa chính trị, kinh tế và quân sự trong nhiều thập niên, Mỹ bước vào cuộc đua AI với lợi thế rất lớn. Chính quyền Trump cũng tuyên bố cuộc cách mạng AI sẽ mở ra một thời kỳ thống trị mới cho nước Mỹ.
Tính đến giữa năm 2026, Mỹ vẫn giữ vị trí dẫn đầu. Việc quân đội Mỹ ứng dụng AI tại Caribbean và Vịnh Ba Tư đã cho thấy hiệu quả đáng kể, trong khi các mô hình AI tiên tiến của Mỹ vẫn đứng đầu thế giới.
Tuy nhiên, khoảng cách đang bị thu hẹp nhanh chóng. Những bước tiến gần đây của Trung Quốc bắt đầu đặt dấu hỏi đối với ưu thế của Mỹ. Đặc biệt, “bài toán phổ biến AI” ngày càng trở nên quan trọng: các mô hình Trung Quốc có chi phí thấp, sử dụng trọng số mở và dễ tùy biến có thể giúp Bắc Kinh nhanh chóng mở rộng ảnh hưởng công nghệ ra toàn cầu.
Điều khiến Mỹ lo ngại hơn là nếu những tranh luận và bất đồng trong nước cản trở tốc độ phát triển AI của Mỹ, hậu quả địa chính trị có thể rất lớn.
AI đang thay đổi chiến trường
Các cuộc xung đột gần đây cho thấy AI có thể làm thay đổi chiến tranh như thế nào: xử lý thông tin mục tiêu nhanh hơn, dự đoán đường bay của UAV và tên lửa, điều phối các hệ thống không người lái và tạo ra khả năng tập trung hỏa lực với quy mô chưa từng có.
Michael Brown, cựu lãnh đạo Đơn vị Đổi mới Quốc phòng Mỹ, từng nhận định cuộc chiến Mỹ-Iran có thể là “cuộc chiến AI đầu tiên”. Theo ông, trong tương lai, hầu như mọi cuộc chiến tranh quy mô lớn đều sẽ là chiến tranh có AI tham gia.
Nếu AI mang lại dù chỉ một phần lợi ích kinh tế và quân sự như kỳ vọng, những quốc gia phổ biến được công nghệ AI của mình trên toàn cầu sẽ có trong tay một đòn bẩy quyền lực khổng lồ.
Ngược lại, những nước tụt hậu sẽ chứng kiến ảnh hưởng suy giảm, đồng minh thay đổi và thậm chí có thể chuyển sang phụ thuộc vào các cường quốc đối thủ.
Cựu lãnh đạo AI của Nhà Trắng David Sacks từng nói đại ý: Nếu 80% thế giới sử dụng hạ tầng công nghệ Mỹ thì đó là chiến thắng; nếu 80% sử dụng công nghệ Trung Quốc thì đó là thất bại.
Trung Quốc đang nổi lên bằng một chiến lược khác
Mỹ hiện vẫn chiếm ưu thế ở nhóm mô hình AI hàng đầu. Theo nhiều bảng xếp hạng, các công ty Mỹ sở hữu 8/10 và 16/20 mô hình mạnh nhất thế giới.
Nhưng Trung Quốc đang tiến rất nhanh. Các mô hình như Kimi K3 của Moonshot AI hay những sản phẩm của DeepSeek và Alibaba đang thu hẹp khoảng cách với các công ty Mỹ.
Điểm đáng chú ý là cuộc cạnh tranh không chỉ nằm ở việc ai tạo ra mô hình mạnh nhất, mà còn ở việc ai khiến mô hình của mình được sử dụng rộng rãi nhất. Đây chính là lĩnh vực Trung Quốc có thể tạo ra lợi thế.
Các mô hình AI mở Trung Quốc thường có giá rẻ hơn đáng kể so với những mô hình đóng của Mỹ. Nhiều mô hình còn cho phép tải xuống, tùy chỉnh và triển khai trên hạ tầng riêng.
Tại các nước đang phát triển, AI Trung Quốc thường được xuất khẩu cùng với hạ tầng kỹ thuật số, viễn thông, trung tâm dữ liệu và thậm chí cả hệ thống giám sát.
Điều này tạo thành một hệ sinh thái có khả năng tự củng cố: càng nhiều người sử dụng, càng có nhiều mô hình phái sinh được tạo ra; càng nhiều mô hình phái sinh, hệ sinh thái càng thu hút thêm người dùng.
Trong khi đó, Trung Quốc còn có lợi thế đặc biệt về công nghiệp, robot và sản xuất, giúp AI nhanh chóng được đưa vào nền kinh tế thực.
Những thách thức lớn đối với Mỹ
Khoảng cách AI đang thu hẹp
Mỹ vẫn dẫn đầu nhưng có thể chỉ còn cách Trung Quốc vài tháng thay vì vài năm ở một số lĩnh vực. Mỹ cáo buộc các công ty Trung Quốc sử dụng kỹ thuật “chưng cất đối kháng” để học hỏi từ mô hình Mỹ, nhưng dù bằng cách nào, tốc độ tiến bộ của Trung Quốc vẫn đáng chú ý.
Mỹ gặp khó trong việc biến ưu thế AI thành ảnh hưởng kinh tế toàn cầu
Các mô hình Mỹ hàng đầu thường có chi phí cao và được kiểm soát chặt chẽ. Trong khi đó, mô hình Trung Quốc rẻ hơn và dễ triển khai. Điều này đặc biệt hấp dẫn đối với các doanh nghiệp ở các nước đang phát triển và thậm chí cả những công ty tại các nước phát triển muốn giảm chi phí.
Một nghịch lý đang xuất hiện: Mỹ có thể sở hữu những mô hình mạnh nhất, nhưng Trung Quốc lại có khả năng đưa AI đến nhiều người dùng hơn.
Các biện pháp kiểm soát xuất khẩu chip của Mỹ đang gặp vấn đề
Các lỗ hổng trong kiểm soát xuất khẩu đã tạo điều kiện để một số phòng thí nghiệm AI Trung Quốc tiếp cận chip tiên tiến thông qua nhiều con đường khác nhau.
Việc chính quyền Trump vừa muốn kiềm chế Trung Quốc, vừa muốn bán chip tiên tiến của Nvidia cho doanh nghiệp Trung Quốc càng khiến chính sách của Washington trở nên khó đoán.
Sự lo ngại về AI đang làm lung lay nền tảng chính trị trong nước Mỹ
Người dân ngày càng lo AI thay thế việc làm và gây ra những sự cố nguy hiểm. Phản đối xây dựng các trung tâm dữ liệu cũng trở thành vấn đề chính trị. Nếu Washington áp dụng các biện pháp quản lý quá chặt, tốc độ đổi mới có thể bị ảnh hưởng. Nhưng nếu quá buông lỏng, những rủi ro xã hội và an ninh lại gia tăng.
Trong khi đó, Trung Quốc với mô hình chính trị tập trung có thể dễ dàng hơn trong việc triển khai AI trên quy mô lớn và kiểm soát những tác động xã hội tiêu cực.
Sự đoàn kết giữa Mỹ và các đồng minh đang suy yếu
Trong một kịch bản lý tưởng, Mỹ và các nước đồng minh sẽ xây dựng một liên minh công nghệ để cạnh tranh với Trung Quốc. Nhưng châu Âu lo ngại Mỹ sử dụng sức mạnh công nghệ để gây áp lực lên đồng minh, trong khi Washington lại cho rằng châu Âu quản lý công nghệ quá mức.
Những bất đồng này có nguy cơ khiến thế giới phương Tây bị chia rẽ đúng vào thời điểm họ cần hợp tác nhất.
Chính hệ sinh thái AI toàn cầu cũng đang đối mặt với rủi ro quân sự
Mỹ muốn mở rộng năng lực AI nhưng vẫn phụ thuộc lớn vào chip tiên tiến do TSMC sản xuất tại Đài Loan. Nếu căng thẳng tại eo biển Đài Loan leo thang, một mắt xích quan trọng của toàn bộ hệ thống AI toàn cầu có thể bị đe dọa.
Chiến tranh tại Trung Đông cũng cho thấy các trung tâm dữ liệu và cơ sở hạ tầng AI tại vùng Vịnh có thể trở thành mục tiêu quân sự.
Giới phân tích cho rằng Mỹ cần một chiến lược mới thay vì chỉ tập trung vào việc ngăn Trung Quốc tiếp cận công nghệ. Mỹ cần siết chặt và khắc phục lỗ hổng trong kiểm soát xuất khẩu chip tiên tiến, đồng thời phối hợp với đồng minh để giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc trong đất hiếm, nguyên liệu dược phẩm và chip công nghệ trưởng thành.
Mỹ cũng cần củng cố quan hệ với các đồng minh, đồng thời duy trì đối thoại thận trọng với Trung Quốc về an toàn AI.
Cuộc cạnh tranh AI Mỹ-Trung vì thế không đơn thuần là cuộc đua xem ai có mô hình thông minh hơn. Đó là cuộc đua về chip, năng lượng, trung tâm dữ liệu, robot, công nghiệp, tiêu chuẩn công nghệ, đồng minh và khả năng đưa AI đến hàng tỷ người dùng.
Nếu Mỹ thắng ở phòng thí nghiệm nhưng Trung Quốc thắng trong việc phổ cập AI ra toàn cầu, cán cân quyền lực công nghệ vẫn có thể thay đổi đáng kể.
Theo Wforum
