Đây là nghiên cứu đầu tiên tại Việt Nam được triển khai tới 10 năm, trên quy mô đa trung tâm, nhằm ứng dụng các chỉ dấu sinh học trong máu để phát hiện sớm và theo dõi tiến triển Alzheimer.
PGS.TS Nguyễn Trung Anh, Giám đốc Bệnh viện Lão khoa Trung ương, nhận định đây là bước dịch chuyển chiến lược từ mô hình “bất lực và bị động” sang chủ động phát hiện sớm, can thiệp sớm, làm chậm tiến triển bệnh và nâng cao chất lượng sống cho người cao tuổi.
Sự hợp tác giữa bệnh viện chuyên ngành lão khoa đầu ngành và một hệ thống y tế tư nhân công nghệ cao là bước đi mang tính chiến lược, hiện thực hóa các chủ trương lớn của Bộ Chính trị trong các Nghị quyết 57, 68 và 72, đặc biệt là định hướng chuyển dịch từ mô hình “điều trị bệnh” sang “dự phòng, phát hiện sớm và quản lý sức khỏe suốt vòng đời”.
Trọng tâm của chương trình là triển khai phương pháp xét nghiệm máu hiện đại hàng đầu thế giới, cho phép chẩn đoán Alzheimer sớm, chính xác, ít xâm lấn và có khả năng áp dụng rộng rãi trong cộng đồng.
Nghiên cứu được thực hiện tại Bệnh viện Lão khoa Trung ương và các bệnh viện trong Hệ thống BVĐK Tâm Anh tại Hà Nội và TP.HCM, hướng tới xây dựng dữ liệu khoa học quy mô lớn, phục vụ cả lâm sàng và hoạch định chính sách y tế.
Từ “bất lực, bị động” sang chủ động phòng ngừa và quản lý bệnh
Việt Nam hiện nằm trong nhóm 10 quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất thế giới. Tuổi thọ trung bình đạt khoảng 73 tuổi, nhưng người cao tuổi phải sống trung bình tới 14 năm trong tình trạng bệnh tật, nhiều người cùng lúc mắc 3–6 bệnh nền. Trong bối cảnh đó, Alzheimer và các dạng sa sút trí tuệ đang trở thành gánh nặng y tế – xã hội ngày càng rõ nét.
Theo WHO, toàn cầu hiện có hơn 55 triệu người sống chung với sa sút trí tuệ, mỗi năm ghi nhận gần 10 triệu ca mới.
Tổng chi phí xã hội cho bệnh này đã đạt khoảng 1.300 tỷ USD năm 2019 và có thể vượt 2.800 tỷ USD vào năm 2030. Tại Việt Nam, ước tính khoảng 4,5% người trên 60 tuổi mắc sa sút trí tuệ, song con số thực tế có thể cao hơn do hạn chế trong chẩn đoán và tiếp cận y tế.
Thách thức lớn nhất hiện nay là phát hiện sớm và chẩn đoán chính xác. Các triệu chứng ban đầu thường mơ hồ, dễ nhầm với suy giảm trí nhớ sinh lý. Những phương pháp hiện đại như PET-CT hay xét nghiệm dịch não tủy có chi phí cao, khó tiếp cận và mang tính xâm lấn.
Vì vậy, việc ứng dụng các biomarker trong máu được xem là cuộc cách mạng trong chẩn đoán Alzheimer, cho phép nhận diện quá trình bệnh sinh từ rất sớm, với vai trò tương tự như xét nghiệm cholesterol trong phòng ngừa bệnh tim mạch.
Ông Nguyễn Ngô Quang, Cục trưởng Cục Khoa học Công nghệ và Đào tạo Bộ Y tế, kỳ vọng hợp tác này sẽ mở ra giai đoạn mới cho chẩn đoán sớm sa sút trí tuệ tại Việt Nam.
Xây dựng nền tảng dữ liệu lớn
Trong khuôn khổ hợp tác, hai bên sẽ triển khai nghiên cứu các chỉ dấu sinh học quan trọng như p-tau217, Amyloid beta 1-42 và các tỷ số sinh học liên quan, theo dõi dọc tiến triển bệnh từ suy giảm nhận thức chủ quan, suy giảm nhận thức nhẹ đến Alzheimer lâm sàng.
Đồng thời, ngân hàng sinh học biobank sẽ được xây dựng và vận hành theo các chuẩn mực nghiêm ngặt về đạo đức nghiên cứu, bảo mật dữ liệu và pháp luật, phục vụ chẩn đoán và điều trị chính xác hơn, mở ra cơ hội hợp tác và công bố khoa học toàn cầu.
GS.TS Phạm Thắng, Cố vấn cao cấp Bệnh viện Lão khoa Trung ương, đánh giá xét nghiệm biomarker máu có thể cho biết nguy cơ mắc Alzheimer từ rất sớm, thậm chí trước hàng chục năm, tạo nền tảng cho tầm soát cộng đồng và phòng ngừa chủ động.
Hợp tác giữa Bệnh viện Lão khoa Trung ương và Hệ thống BVĐK Tâm Anh được xem là mô hình công – tư tiêu biểu, kết nối y học hàn lâm, lâm sàng, nghiên cứu, công nghệ và truyền thông giáo dục sức khỏe.
Ngoài chẩn đoán, hai bên còn phối hợp trong nghiên cứu điều trị, đào tạo nguồn nhân lực, ứng dụng công nghệ số, nền tảng quản lý bệnh tại cộng đồng, nhằm giảm tải cho tuyến trên và hỗ trợ người bệnh, người chăm sóc tốt hơn.
Ông Ngô Chí Dũng, Chủ tịch HĐQT Hệ thống BVĐK Tâm Anh, khẳng định mục tiêu cuối cùng của chương trình là mang lại cơ hội tiếp cận y tế công nghệ cao, bình đẳng với thế giới cho người dân Việt Nam, đồng thời góp phần giảm gánh nặng kinh tế – xã hội do Alzheimer và sa sút trí tuệ gây ra trong hiện tại và tương lai.
