Thoạt nhìn, câu chuyện dường như không có gì phức tạp. Tổng thống Donald Trump và đảng Cộng hòa tại Quốc hội được bầu vào tháng 11/2024 với cam kết vực dậy nền kinh tế. Giờ đây, tháng 11/2026, người Mỹ thậm chí còn cảm thấy bi quan hơn về tình hình kinh tế so với hai năm trước.
Vấn đề vẫn là kinh tế, như câu nói nổi tiếng của chiến lược gia đảng Dân chủ James Carville. Tuy nhiên, câu chuyện không hoàn toàn đơn giản như vậy.
Nền kinh tế Mỹ đang ở trạng thái tốt đến đáng ngạc nhiên. Tỷ lệ thất nghiệp thấp đến mức các nhà kinh tế đánh giá nước này đã đạt trạng thái “toàn dụng lao động”. Chi tiêu tiêu dùng nói chung – trụ cột của kinh tế Mỹ – vẫn duy trì được sức chống chịu. Trong khi đó, cuộc cách mạng trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra một động lực tăng trưởng mạnh mẽ, được dự báo sẽ trở thành làn sóng đầu tư lớn nhất trong lịch sử hiện đại của Mỹ.
Nếu kinh tế vẫn vững vàng như vậy, điều gì khiến người Mỹ thất vọng với đảng Cộng hòa chỉ hai năm sau khi trao quyền cho đảng này?
Lạm phát quay trở lại, còn cử tri nhìn thấy mối liên hệ trực tiếp giữa những chính sách tiêu biểu của ông Trump với nỗi lo tài chính của họ: thuế quan, việc quản lý AI lỏng lẻo, các biện pháp siết chặt nhập cư và đặc biệt là cuộc chiến với Iran.
“Nếu không có cuộc chiến ở Iran, cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ lần này đã rất khác”, bà Heather Long, nhà kinh tế trưởng tại Navy Federal Credit Union, nhận định.
Chi phí sinh hoạt
Người Mỹ vẫn chưa thể thích nghi với đợt tăng giá mạnh kể từ năm 2021, khi gần như mọi mặt hàng và dịch vụ đều trở nên đắt đỏ hơn.
Lạm phát đã hạ nhiệt trong năm cuối nhiệm kỳ của Tổng thống Joe Biden, nhưng điều đó vẫn không đủ để thuyết phục cử tri trao cho đảng Dân chủ một cơ hội khác trong cuộc bầu cử năm 2024. Nỗi bất bình về chi phí sinh hoạt đắt đỏ tiếp tục âm ỉ trong suốt thời gian ông Trump trở lại Nhà Trắng.
Dù vậy, trong những tháng đầu năm nay, ông Trump và đảng Cộng hòa vẫn có một số thành tựu kinh tế đáng kể để giới thiệu với cử tri.
- Trong tháng 1, kinh tế Mỹ ghi nhận số việc làm mới tăng mạnh nhất kể từ năm 2024.
- Việc làm trong ngành sản xuất lần đầu tiên tăng trở lại sau 14 tháng.
- Các khoản hoàn thuế lớn theo Đạo luật "One Big Beautiful Bill" do đảng Cộng hòa thông qua bắt đầu được chuyển vào tài khoản ngân hàng của người dân.
- Lãi suất vay thế chấp giảm xuống dưới 6% lần đầu tiên trong 3 năm.
- Thị trường chứng khoán liên tục lập đỉnh mới, nhờ đà tăng của các cổ phiếu liên quan đến AI.
- Lạm phát tiêu dùng, sau khi xuống mức thấp nhất trong 4 năm vào tháng 4/2025, lại tiến gần mức đáy này trong tháng 1 và tháng 2/2026.
Sau đó, Mỹ bước vào cuộc chiến với Iran và mọi thứ thay đổi.
Giá dầu tăng vọt lên mức cao nhất trong 4 năm. Giá dầu diesel lập kỷ lục, còn giá xăng trong ngày bầu cử giữa nhiệm kỳ chưa bao giờ đắt đỏ đến vậy.
Người Mỹ vốn không ưa lạm phát, nhưng giá nhiên liệu tăng cao đặc biệt dễ khiến họ nổi giận. Giá xăng được hiển thị trên những biển quảng cáo khổng lồ khắp các tuyến phố, còn mỗi lần đổ đầy bình nhiên liệu lại nhắc nhở các gia đình rằng họ đang phải chi nhiều tiền hơn trước.
Theo các nhà nghiên cứu tại Đại học Brown, riêng giá xăng và dầu diesel tăng cao đã khiến mỗi hộ gia đình Mỹ phải gánh thêm trung bình 1.150 USD chi phí kể từ khi chiến tranh bùng nổ.
Khi giá nhiên liệu tăng, lợi suất trái phiếu cũng đi lên, kéo theo lãi suất vay thế chấp tăng. Gần đây, lãi suất này đã tăng với tốc độ nhanh nhất trong 3 năm.
Sau 3 năm liên tiếp tiền lương tăng nhanh hơn giá cả, xu hướng đó đảo chiều từ tháng 3. Lạm phát tăng trở lại liên tục bào mòn thu nhập thực nhận của người lao động. Kể từ khi ông Trump trở lại Nhà Trắng, sức mua từ tiền lương thực tế của người Mỹ trung bình đã suy giảm.
Người Mỹ quy trách nhiệm cho ông Trump
Không khó hiểu khi người Mỹ vẫn nhớ về nền kinh tế trong nhiệm kỳ đầu tiên của ông Trump với nhiều thiện cảm. Trong suốt nhiệm kỳ đó, tiền lương của người lao động tăng nhanh hơn giá cả, giúp thu nhập của họ có sức mua lớn hơn. Tốc độ tăng lương thậm chí gần gấp đôi tốc độ lạm phát trong 4 năm ông Trump nắm quyền.
Đó là lý do trong cuộc thăm dò của CNN hồi tháng 10/2024, cử tri đánh giá ông Trump có khả năng điều hành kinh tế tốt hơn Phó Tổng thống khi đó là bà Kamala Harris với cách biệt 15 điểm phần trăm.
Điều này không quá bất ngờ. Trong cuộc thăm dò cuối cùng của CNN trước khi Tổng thống Biden rút khỏi cuộc đua, tỷ lệ tín nhiệm của ông đối với vấn đề kinh tế ở mức âm 31 điểm.
Hiện nay, kết quả của ông Trump thậm chí còn tệ hơn ông Biden, với khoảng cách đáng kể. Theo cuộc thăm dò của CNN hồi tháng 10, tỷ lệ tín nhiệm của ông Trump đối với cách điều hành kinh tế là âm 46 điểm.
Nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump đang diễn ra hoàn toàn khác so với nhiệm kỳ đầu tiên. Với nhiều người Mỹ, chi phí dường như ngày càng vượt khỏi tầm kiểm soát, còn Giấc mơ Mỹ ngày càng trở nên xa vời.
Chính quyền ông Trump và các nghị sĩ Cộng hòa tại Quốc hội đổ lỗi cho đảng Dân chủ về tình trạng kinh tế mà họ tiếp quản. Tuy nhiên, một số chính sách của ông Trump – đặc biệt là cuộc chiến không được lòng dân – rõ ràng đã khiến chi phí sinh hoạt của người Mỹ tăng thêm.
Vấn đề không chỉ nằm ở giá xăng, vốn khiến mỗi người phải chi thêm khoảng 75 USD mỗi tháng. Nhiều khoản chi khác mà cử tri liên hệ với ông Trump và đảng Cộng hòa cũng tăng mạnh, trong đó có những khoản khiến hóa đơn của các gia đình đội thêm hàng trăm USD mỗi tháng.
Chẳng hạn:
- Việc đảng Cộng hòa không gia hạn các khoản trợ cấp tăng cường theo Đạo luật Chăm sóc sức khỏe hợp túi tiền (ACA) trong năm 2025 khiến phí bảo hiểm Obamacare trung bình tăng 58% trong năm nay.
- Chi phí điện tăng 8,7% trong nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump. Trong khi đó, Tổng thống Mỹ là một trong những người ủng hộ mạnh mẽ nhất việc mở rộng AI mà không áp đặt nhiều giới hạn.
- Các chính sách nhập cư và thuế quan của ông Trump khiến chi phí sửa chữa ô tô tăng cao. Khoản chi này đã tăng 12,3% kể từ khi ông nhậm chức.
- Những chính sách trên cũng đẩy chi phí của các nhà xây dựng nhà ở tăng 13,3%.
- Theo Tax Foundation, thuế quan của ông Trump khiến mỗi hộ gia đình Mỹ phải gánh thêm 820 USD tiền thuế trong năm nay.
“Giả sử, chỉ để tranh luận, rằng ông Biden đã hoàn toàn thất bại trong điều hành kinh tế. Điều đó không thể giúp ông Trump được miễn trách nhiệm”, ông Steven Durlauf, nhà kinh tế học tại Đại học Chicago chuyên nghiên cứu về bất bình đẳng tài sản và khả năng dịch chuyển kinh tế, nói.
“Ông Trump đã xử lý vấn đề lạm phát rất tệ. Cử tri phải quy trách nhiệm cho các chính sách của chính quyền”, ông Durlauf nhận định.
Mọi dấu hiệu đều cho thấy cử tri đang làm đúng như vậy. Đây là một trong những nguyên nhân lớn khiến đảng Cộng hòa của ông Trump hứng chịu thất bại nặng nề trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ hôm thứ Ba.
Không còn nhiều lựa chọn
Lạm phát chỉ là một phần của câu chuyện. Nhiều người Mỹ cảm thấy nền kinh tế đang bỏ họ lại phía sau.
Mô hình kinh tế hình chữ K phần nào lý giải tình trạng này. Những người Mỹ giàu có, sở hữu cổ phiếu và nhà ở, ít bị ảnh hưởng bởi chi phí sinh hoạt tăng cao hơn đáng kể so với nhóm thu nhập thấp. Ngày càng nhiều người trong nhóm sau phải sống dựa vào từng kỳ lương, gần như không có khoản dự phòng.
Tình trạng tương tự cũng đang xuất hiện trên thị trường lao động. Dù vẫn tương đối vững, thị trường việc làm không còn bùng nổ như những năm ngay sau đại dịch. Các đợt sa thải hàng loạt chưa trở thành hiện tượng phổ biến, nhưng với những người đang thất nghiệp, việc nộp hồ sơ xin việc dường như chẳng mang lại kết quả nào.
“Một cách khác để mô tả thị trường lao động có ít tuyển dụng và ít sa thải là thị trường thiếu cơ hội việc làm”, bà Long nói.
Trong bối cảnh kinh tế hiện nay, nhiều người Mỹ đơn giản cảm thấy họ đang mắc kẹt, không biết phải làm gì tiếp theo.
Theo CNN, AFP
