Để ngăn tình trạng lũng đoạn ngân hàng, huy động vốn cho các doanh nghiệp thân hữu, Luật các tổ chức tín dụng 2024 (sửa đổi) quy định ngân hàng phải công khai cổ đông sở hữu trên 1% vốn điều lệ, đồng thời khống chế cá nhân không nắm giữ quá 5%, cá nhân và người liên quan không nắm giữ quá 10%, tổ chức không nắm giữ quá 15%.
Tuy nhiên, trong báo cáo gửi Quốc hội giữa năm 2025, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Nguyễn Thị Hồng thừa nhận việc kiểm soát sở hữu chéo rất khó khăn, nhất là khi cổ đông và người có liên quan cố tình che giấu, nhờ đứng tên số cổ phần sở hữu để lách quy định về sở hữu chéo, sở hữu vượt mức quy định hoặc giới hạn cấp tín dụng.
Điều này dẫn tới tiềm ẩn nguy cơ tổ chức tín dụng hoạt động thiếu công khai, minh bạch. Nỗi lo của Thống đốc Nguyễn Thị Hồng là có cơ sở khi giới chủ các tập đoàn kinh tế đã và đang gia tăng việc sở hữu ngân hàng để tiện huy động vốn cho các doanh nghiệp thân hữu. Càng lo hơn khi bài học về vụ án Trương Mỹ Lan và đồng bọn lũng đoạn ngân hàng SCB vẫn chưa nguội lạnh.
Tạp chí điện tử VietTimes đăng tải loạt bài liên quan đến mối quan hệ thân hữu giữa chủ ngân các hàng và hệ sinh thái các doanh nghiệp thân hữu, “sân sau”…
Giữa VietABank và Tập đoàn Việt Phương từ lâu tồn tại mạng lưới đan cài giữa vốn, tài sản, dự án, nhân sự và các nhóm doanh nghiệp vệ tinh. Ngân hàng này giống như một bệ phóng giúp tập đoàn của doanh nhân họ Phương ngày càng mở rộng.
Ai là cổ đông lớn duy nhất tại VietABank?
Ngân hàng TMCP Việt Á (VietABank – mã: VAB) là một trong những ngân hàng quy mô nhỏ trong hệ thống, vừa được giao dịch trên HOSE vào tháng 7/2025.
Theo công bố tại ngày giao dịch đầu tiên, VietABank có 7.007 cổ đông trong nước, trong đó 34 cổ đông tổ chức nắm giữ hơn 24% vốn điều lệ và 6.973 cổ đông cá nhân sở hữu khoảng 75%. Ngoài ra, ngân hàng còn có 14 cổ đông nước ngoài với tổng tỷ lệ sở hữu 0,25%.
Theo bản cáo bạch do ngân hàng công bố, tính đến ngày 30/5, cổ đông lớn duy nhất sở hữu trên 5% vốn tại VietABank là CTCP Tập đoàn Đầu tư Việt Phương với 9,06%. Các cá nhân liên quan gồm ông Phương Hữu Việt nắm 4,55%, bà Lương Thị Linh (chị dâu ông Việt) sở hữu 0,24%, bà Nguyễn Thị Lan 0,28% và ông Nguyễn Bá Phong 0,22%. Tổng cộng, Tập đoàn Việt Phương và nhóm liên quan sở hữu 14,35% vốn điều lệ của ngân hàng này.
Cách thời gian lên sàn HOSE không lâu, khoảng từ 28/5 đến 26/6/2025, nhóm Tập đoàn Việt Phương đã bán 17 triệu cổ phiếu VAB, để giảm tỷ lệ sở hữu từ 12,12% còn 9,06% vốn điều lệ. Hành động này nhằm đáp ứng yêu cầu của Luật Các tổ chức tín dụng (một cổ đông là tổ chức không được sở hữu cổ phần vượt quá 10% vốn điều lệ của một tổ chức tín dụng) có hiệu lực từ tháng 7/2024.
Điều này đồng nghĩa là trước tháng 6/2025 - ngay trước khi niêm yết trên HOSE, nhóm Việt Phương và người liên quan đã sở hữu trong tay tổng cộng 17,41% vốn của nhà băng này, và vượt mức cho phép theo Luật Các tổ chức tín dụng.
Hiện tại, Việt Phương Group chính là nhóm cổ đông lớn duy nhất tại VietABank.
Trước đó, theo danh sách cổ đông nắm trên 1% vốn được ngân hàng này công bố vào ngày 16/11/2024, VietABank có các cổ đông lớn gồm: Tập đoàn Việt Phương (12,21%) và CTCP Đầu tư Phát triển Hòa Bình (5,52%), Văn phòng Thành ủy TP.HCM (4,97%), ông Phương Hữu Việt (4,55%), Vàng bạc đá quý Sài Gòn (SJC – nắm 2,77%), ông Trần Tiến Dũng - Thành viên HĐQT kiêm Phó Tổng Giám đốc VietABank (1,02%).
Qua cơ cấu cổ đông đã nói ở trên, có thể thấy Tập đoàn Việt Phương và cá nhân ông Phương Hữu Việt - Chủ tịch Tập đoàn này đang là nhóm cổ đông lớn nhất tại VietABank. Song, mối quan hệ giữa tập đoàn và ngân hàng không chỉ dừng lại tại đó.
Nhóm Việt Phương xuất hiện tại VietABank từ khi nào?
Ông Phương Hữu Việt từng giữ chức Chủ tịch HĐQT VietABank trong giai đoạn từ tháng 8/2011 - tháng 9/2021, song song với vai trò Chủ tịch HĐQT Việt Phương Group. Sau khi ông Việt từ nhiệm, vị trí Chủ tịch HĐQT VietABank được chuyển giao cho cháu ruột là ông Phương Thành Long. Theo công bố thông tin, hiện ông Long không nắm giữ cổ phiếu VAB.
Dù đã điều chỉnh giảm tỷ lệ sở hữu trực tiếp để tuân thủ quy định pháp luật, mối quan hệ giữa Việt Phương Group và VietABank vẫn được đánh giá là khá gắn bó thông qua mạng lưới cổ đông liên quan, quan hệ tín dụng kéo dài nhiều năm cùng sự gắn kết về nhân sự.
Theo giới thiệu trên website, Tập đoàn Việt Phương (Việt Phương Group) tiền thân là Công ty TNHH Thương mại, Đầu tư và Du lịch Việt Phương, được thành lập ngày 5/1/1996, là một trong những công ty đầu tiên ra đời trong thời kỳ đầu đổi mới kinh tế đất nước với lĩnh vực kinh doanh chính là bất động sản và vận tải hành khách công cộng. Việt Phương Group thời kỳ đó đã là một trong những doanh nghiệp thành công trong các lĩnh vực này.
Đến nay, tập đoàn tiếp tục phát triển và mở rộng cả về quy mô và lĩnh vực hoạt động với nhiều dự án lớn: Bất động sản, Khoáng sản, Tài chính – Ngân hàng, Dược phẩm Y tế và Năng lượng.
Một số dự án công ty đã thực hiện như: Khu Du lịch nghỉ dưỡng Sontra Resort & Spa; Đầu tư để trở thành đối tác chiến lược của Tổng Công ty Dược Việt Nam. Các dự án tại Lào như Dự án Xây dựng Tòa nhà Thị chính Thủ đô Viêng Chăn; Xây dựng Nhà máy sản xuất và chế biến gỗ tại Tỉnh Khăm – Muộn; Phát triển Dự án Khai thác và chế biến Bauxit tại Tỉnh Sê-kông,…
Website tập đoàn giới thiệu đã có hơn 2.000 dự án triển khai thành công, doanh thu hơn 1.000 tỷ đồng (không công bố cụ thể năm nào).
Từ năm 2010, Việt Phương Group chính thức trở thành cổ đông lớn nhất của VietABank, đặt dấu chân đầu tiên vào lĩnh vực tài chính ngân hàng của tập đoàn. Và cũng từ đây, ngân hàng – dưới sự điều hành của ông Phương Hữu Việt (Chủ tịch Tập đoàn Việt Phương) đã giúp nâng tầm cho cả “hệ sinh thái” của vị doanh nhân gốc Bắc Ninh này.
Mạng lưới đan cài giữa VietABank và Việt Phương
Theo dữ liệu của VietTimes có được, hệ sinh thái của Tập đoàn Việt Phương cũng như ông Phương Hữu Việt đã thực hiện nhiều giao dịch thế chấp đáng chú ý tại VietABank.
Lùm xùm với nhóm cá nhân ông Phương Hữu Việt diễn ra hồi 2011. Khi đó, VietABank ký hợp đồng nguyên tắc bán 36 triệu cổ phiếu cho Việt Phương Group và 15 triệu cổ phiếu cho cá nhân ông Phương Hữu Việt. Điểm gây tranh cãi là nhóm cổ đông này đã đem cầm cố hoặc chuyển nhượng số cổ phần VietABank cho nhiều tổ chức tín dụng, trong khi chưa hoàn tất quá trình mua bán, thanh toán.
Ngay sau đó, 3 ngân hàng là OceanBank, MaritimeBank, GPBank đã lần lượt gửi văn bản tới VietABank đề nghị phong toả số cổ phần do Tập đoàn Việt Phương và ông Việt nắm giữ.
Điều này khiến VietABank rơi vào một vụ tranh chấp pháp lý và quản trị cổ đông khá phức tạp trong giai đoạn đầu tái cấu trúc.
Bản thân Tập đoàn Đầu tư Việt Phương cũng có khá nhiều giao dịch thế chấp, trong đó ghi nhận năm 2014 từng mang 2,1 triệu cổ phiếu DXG của Địa ốc Đất Xanh đi thế chấp tại VietABank nhằm bảo đảm cho khoản vay hoặc nghĩa vụ tài chính với ngân hàng.
Ngoài ra, VietABank đã và đang nhận một loạt tài sản đảm bảo thế chấp cho hàng nghìn tỷ đồng khoản vay/nghĩa vụ tài chính của CTCP Sơn Trà - một doanh nghiệp “hạt nhân” thuộc hệ sinh thái của Việt Phương Group.
CTCP Sơn Trà được biết đến là chủ đầu tư dự án Sơn Trà Resort & Spa tại Bãi Nam - Bãi Con, phường Thọ Quang, thành phố Đà Nẵng - dự án được Việt Phương Group giới thiệu có quy mô 14,1 ha, là tổ hợp khách sạn và biệt thự nghỉ dưỡng 5 sao gồm 500 phòng.
CTCP Sơn Trà từ tháng 4/2019 đã ghi nhận có giao dịch thế chấp tại VietABank chi nhánh Đà Nẵng. Tài sản thế chấp là toàn bộ các quyền tài sản với tư cách là chủ đầu tư được hưởng phát sinh từ việc đầu tư, thực hiện và kinh doanh, khai thác dự án “Giai đoạn II - Tổ hợp du lịch quốc tế cao cấp 5 sao Sơn Trà Resort & Spa”.
Thời gian sau đó, CTCP Sơn Trà còn có nhiều giao dịch thế chấp khác cũng tại các chi nhánh của VietABank, trong đó đáng chú ý, các tài sản thế chấp đều ghi nhận là "toàn bộ quyền tài sản phát sinh từ dự án Sơn Trà Resort & Spa" nói trên.
Ví dụ ngày 12/3/2024, giao dịch thế chấp tài sản tại VietABank chi nhánh Đà Nẵng, tài sản đảm bảo là "toàn bộ quyền tài sản phát sinh từ dự án". Giá trị khoản vay 700 tỷ đồng.
Sau đó khoảng 1 tuần, ngày 19/3/2024, CTCP Sơn Trà lại có giao dịch thế chấp tại VietABank chi nhánh Phan Thiết, tài sản đảm bảo cũng được ghi là "toàn bộ quyền tài sản phát sinh từ dự án", cho khoản vay trị giá 750 tỷ đồng.
Cùng với đó, "tên quyền" được định nghĩa rõ là toàn bộ các quyền tài sản phát sinh từ Dự án “Giai đoạn II - Tổ hợp du lịch quốc tế 5 sao Sơn Trà resort & spa” Bãi Nam – Bãi Con, phường Thọ Quang, quận Sơn Trà, TP Đà Nẵng (sau đây gọi tắt là Dự án), bao gồm: Quyền khai thác, quản lý Dự án; các khoản tiền, các khoản lợi nhuận thu được từ việc kinh doanh, khai thác giá trị quyền sử dụng đất và hạ tầng dự án; các khoản tiền từ bảo hiểm, các khoản phải thu, các khoản phí mà khách hàng thu được trong quá trình đầu tư kinh doanh, triển khai dự án.
Đến nay, VietABank vẫn là đối tác ngân hàng duy nhất mà Công ty Sơn Trà lựa chọn để thế chấp tài sản, quyền tài sản liên quan.
Bên cạnh Công ty Sơn Trà, một số doanh nghiệp khác có liên quan với hệ sinh thái Việt Phương như Capella Group, Infinity Group, LEC Group,… thời gian qua cũng phát sinh các giao dịch thế chấp tài sản cho VietABank.
Trong đó, Infinity Group đã dùng gần 12,6 triệu cổ phần sở hữu, tương đương 47% vốn tại CTCP Golf Quốc tế Quang Tiến làm tài sản đảm bảo cho khoản vay tại VietABank ngay sau khi được thành lập (năm 2021). Con số vay không được tiết lộ.
Nói thêm, CTCP Golf Quốc tế Quang Tiến có vốn điều lệ 270 tỷ đồng, là chủ đầu tư của dự án sân golf tại TP Hòa Bình, vốn đầu tư gần 1.000 tỷ đồng, diện tích gần 89 ha, thời hạn hoạt động 50 năm. 47% vốn tại Golf Quốc tế Quang Tiến nếu tính theo giá trị sổ sách vào khoảng 127 tỷ đồng.
Theo báo cáo tài chính hợp nhất năm 2023 của VietABank, ngân hàng đã ghi nhận khoản phải thu lớn nhất đối với Infinity Group với giá trị gần 740 tỷ đồng. Đây không phải khoản vay mới.
Theo thuyết minh báo cáo, khoản phải thu này phát sinh từ các hợp đồng chuyển nhượng bất động sản – vốn là những tài sản mà VietABank thu hồi trong quá trình xử lý nợ xấu.
Nói cách khác, thay vì tiếp tục nắm giữ bất động sản tồn đọng trên bảng cân đối kế toán, VietABank đã bán lại cho Infinity Group, chuyển tài sản thành khoản phải thu theo tiến độ.
Tổng giá trị các hợp đồng chuyển nhượng giữa hai bên lên tới 820 tỷ đồng, số tiền này sẽ phải trả dần đến tháng 7/2025. Tuy nhiên tính đến hết tháng 6/2025, VietABank còn ghi nhận khoản phải thu từ Infinity Group là 246 tỷ.
Còn với LEC Group - một pháp nhân trong hệ sinh thái Tập đoàn Việt Phương, theo báo cáo tài chính hợp nhất năm 2023, VietABank từng ghi nhận khoản phải thu khoảng 347 tỷ đồng từ công ty này.
Đây không phải là khoản vay tín dụng truyền thống, mà thuộc nhóm phải thu từ tiền đặt cọc hoặc các giao dịch liên quan đến bất động sản/chuyển nhượng tài sản. Phần lớn khoản này đã được tất toán vào cuối năm 2023.
Đối với bản thân Tập đoàn Việt Phương, thông tin mới đây nhất là tháng 1/2026, HĐQT VietABank đã thông qua chủ trương cấp bảo lãnh từng lần cho Tập đoàn Việt Phương.
Theo nội dung quyết nghị, VietABank chấp thuận thực hiện giao dịch cấp tín dụng, đồng thời ký kết các hợp đồng cấp tín dụng, hợp đồng bảo đảm cùng các văn bản, tài liệu liên quan với Tập đoàn. Trong giao dịch này, Việt Phương vừa là bên được cấp tín dụng, vừa tham gia với tư cách bên bảo đảm.
Tuy nhiên các thông tin cụ thể về loại tài sản đảm bảo, thông tin tài sản đảm bảo, giá trị tài sản đảm bảo,… đã bị ngân hàng này “che” đi.
Động thái này diễn ra đúng thời điểm Tập đoàn Việt Phương tham gia phát triển Cảng quốc tế Mỹ Thủy (Quảng Trị) – một dự án hạ tầng quy mô lớn tại miền Trung có diện tích khoảng 685 ha, gồm 10 bến cảng, khả năng tiếp nhận tàu trọng tải lên tới 100.000 DWT. Tổng vốn đầu tư dự kiến khoảng 14.000–15.000 tỷ đồng, triển khai theo ba giai đoạn đến năm 2036. Khi hoàn thành, đây được kỳ vọng sẽ trở thành cửa ngõ xuất nhập khẩu quan trọng trên Hành lang Kinh tế Đông – Tây, kết nối Việt Nam với Lào và Thái Lan.
Trước đó, phần lớn các thông tin về tài trợ vốn cho dự án này gắn với VietinBank. Tuy nhiên, việc VietABank cấp bảo lãnh cho Tập đoàn Việt Phương vào thời điểm tập đoàn bước chân vào dự án cho thấy dòng vốn ngân hàng đang mở rộng sang các công trình hạ tầng chiến lược.
Với những phác họa trên, có thể thấy giữa VietABank và Tập đoàn Việt Phương tồn tại một mạng lưới đan cài giữa vốn, tài sản, dự án, nhân sự và các nhóm doanh nghiệp vệ tinh. Từ bảo lãnh tín dụng, mua bán tài sản xử lý nợ, cho đến các khoản phải thu hàng trăm tỷ đồng – tất cả tạo nên một mắc xích kéo dài nhiều năm giữa hai pháp nhân nói trên.
Từng bị thanh tra Chính phủ “gọi tên”
Hồi giữa năm 2023, báo chí dẫn kết luận của Thanh tra Chính phủ cho thấy việc cấp tín dụng giai đoạn 2013-2017 tại một số ngân hàng có nhiều “vi phạm”. Trong đó có VietABank.
Thanh tra chỉ ra nhà băng này đã phân loại nhóm nợ chưa đúng, thẩm định chi phí dự án không chính xác, cho các dự án chưa đủ hồ sơ pháp lý vay…
Trong đó, Thanh tra chỉ ra hàng loạt dự án không đủ pháp lý vẫn được VietABank cho vay: (1) phê duyệt cho Công ty CP Đầu tư xây dựng và Thương mại HSTC vay khi dự án chưa có giấy phép quy hoạch; (2): chưa thu thập đầy đủ chứng từ chứng minh mục đích sử dụng vốn vay của Công ty CP đầu tư đô thị Hồ Tây; (3) Đối với Công ty TNHH Hợp tác Thương mại Nam Bình, tại thời điểm thẩm định, VietABank đã phê duyệt cấp tín dụng trong khi dự án chưa có giấy phép xây dựng,…
Thanh tra kết luận, VietABank đã cho 10 doanh nghiệp vay vốn, với dư nợ 4.860 tỷ đồng tại cuối tháng 8/2018, theo các hợp đồng hợp tác đầu tư kinh doanh ký với chủ đầu tư dự án. Trong khi bản chất thật là giải ngân vốn cho chủ đầu tư để thực hiện dự án, nhưng các dự án chưa đủ hồ sơ pháp lý, chưa đủ điều kiện huy động vốn.
Chưa kể, kết luận của Thanh tra Chính phủ còn nêu rõ VietABank đã phân loại nhóm nợ sai, thẩm định dự án không chính xác. Đơn cử như trường hợp khoản nợ của Công ty CP Tập đoàn Xây dựng và Phát triển Nhà Vicoland phải được phân loại nợ là nhóm 4 (nợ nghi ngờ - nợ xấu), trong khi ngân hàng đưa khoản nợ của công ty này vào nợ nhóm 1 (nợ đủ tiêu chuẩn).
Những sai phạm trên của VietABank đã được Thanh tra Chính phủ chỉ ra, cho thấy ngân hàng này còn nhiều bất cập, sai sót trong quá trình xét duyệt vốn cho vay.
Song giới quan sát hiển nhiên sẽ đặt câu hỏi rằng liệu những sai phạm này có lặp lại hay không? Và liệu có “đặc quyền” nào mà ngân hàng muốn dành cho những doanh nghiệp muốn đi “cửa sau” không, chưa kể đến việc Tập đoàn Việt Phương đang là cổ đông lớn duy nhất có tiếng nói trọng lượng tại nhà băng này?
Việc thế chấp dự án hình thành trong tương lai, cổ phần công ty khác trong cùng hệ sinh thái giúp doanh nghiệp huy động vốn vay nhanh, nhưng cũng tạo ra rủi ro: giá trị tài sản bảo đảm phụ thuộc nhiều vào tiến độ dự án và triển vọng kinh doanh trong tương lai. Nếu dòng tiền không đảm bảo hoặc thị trường biến động bất lợi, doanh nghiệp có thể đối mặt nguy cơ bị xử lý tài sản bảo đảm, thậm chí mất quyền kiểm soát tại các công ty thành viên. Điều này có thể kéo theo rủi ro dây chuyền đối với toàn bộ hệ sinh thái doanh nghiệp.
Còn về phía ngân hàng, nếu dự án gặp bất trắc không thể hoàn thiện và buộc bên cho vay phải xử lý nợ, nhiều rủi ro sẽ hiện hữu.
Thứ nhất là rủi ro thanh khoản của tài sản đảm bảo vì dự án chưa hoàn thiện. Thứ hai là rủi ro định giá tài sản nếu thị trường bất động sản gặp bất lợi, giá trị thực thu được có thể thấp hơn khoản vay. Hoặc trường hợp bất động sản có thể vướng quy hoạch, tranh chấp đất đai, thủ tục pháp lý chưa hoàn chỉnh, khiến cho việc phát mại của ngân hàng bị đình trệ.
Còn nữa...
