Làm sao để thầy cô không biến thành 'thợ dạy' ?

Giáo viên là chủ thể, quyết định sự thành bại của nền GD, song với những gì đang thực sự diễn ra thì thân phận nhà giáo nhìn chung không khác "thợ dạy" là mấy. Vậy trước tiên cần giải phóng thầy cô khỏi những bất công.
Làm sao để thầy cô không biến thành 'thợ dạy' ? ảnh 1

Giáo viên lê lết với các loại hồ sơ sổ sách - Ảnh baophapluat.vn

LTS: VietTimes tiếp tục đề tài Đổi mới giáo dục bằng bài viết nêu quan điểm và hiến kế của nhà giáo Minh Tuấn về đời sống và công việc của thầy cô trong nhà trường nước ta, nhất là nhà trường trung học phổ thông.

Những điều dưới đây có thể không giống nhau trong tất cả các trường học ở Việt Nam, tuy nhiên ít nhất nó đã và đang diễn ra ở những môi trường mà tôi từng trải qua. Những môi trường tôi chưa trực tiếp sở nghiệm nhưng các bạn đồng nghiệp thân quen của tôi trực tiếp đứng lớp và thuật lại thì tình trạng trên đại thể cũng không có gì khác.

Ngày nay, không mấy người còn ngần ngại khi dùng 2 chữ “thợ dạy” để gọi những người làm nghề giáo. Tại sao thế ?

Bên cạnh rất nhiều lý do mà chúng ta có thể chỉ ra, như thu nhập thấp, bị kiểm duyệt và định hướng, bị hệ thống thi cử ràng buộc v.v., thì còn một lý do khác nữa mà ít người để ý để cảm thông và tranh đấu: Bị tước đoạt thời gian. Chúng ta luôn hình dung rằng công việc của một người giáo viên là “đi dạy”, nhưng không phải chỉ có thế.

Tôi sẽ sơ lược ra đây vài nét. Soạn giáo án, lên lịch báo giảng (cả trên vnedu và dán trên bảng của trường), chấm vở (bắt buộc 5-10 hs/lớp/tuần), soạn đề kiểm tra (có ma trận đề, đáp án), chấm bài kiểm tra, chấm bài thi thử, họp tổ chuyên môn (2 tuần 1 lần), họp hội đồng sư phạm (1 tháng 1 lần), họp đoàn, họp chủ nhiệm, lao động tập thể, đi dự giờ, thao giảng, tham gia các cuộc thi đủ loại v.v.. Đó là vẫn chưa nhắc gì tới việc “dạy học”, cái việc gần như chính đáng duy nhất của người giáo viên.

Bây giờ nói cụ thể một trong số những việc trên: soạn giáo án. Đi dạy thì yêu cầu có “giáo án” là hợp lý rồi, nhưng cái giáo án ấy như thế nào thì Ta và Tây là cả 2 thế giới cách biệt. Ở nhiều trường phổ thông, một bài (ví dụ) 3 tiết thì ban giám hiệu bắt soạn thành 3 giáo án. Ở mỗi giáo án ấy phải đảm bảo đủ 5 bước lên lớp với cột ngang cột dọc hoa mắt. Mỗi giáo viên phải soạn nhiều loại giáo án, như giáo án chính khóa, giáo án luyện thi THPTQG (học thêm bắt buộc), giáo án luyện thi học sinh giỏi, giáo án chủ nhiệm. Nếu 1 giáo viên dạy trung bình khoảng 6 lớp (chính khóa), 2 lớp luyện thi THPTQG, và phụ trách 1 đội tuyển thì số lượng giáo án trong mỗi tuần phải soạn tới 21 cái. Chỉ nội việc cắt dán, đổi tên lớp, đổi tên ngày giờ, ghi phần “rút kinh nghiệm” cuối mỗi trang giáo án ấy là đã khủng hoảng rồi, chứ đừng nói chuyện ngồi đó mà đọc, nghiền ngẫm và viết ra. Mỗi khi có học sinh bị điểm kém phải lập tức gọi điện về cho cha mẹ, nếu kiểm tra mà phát hiện giáo viên chưa gọi thì sẽ bị cảnh cáo, trừ điểm thi đua…

Giờ đến hồ sơ giáo viên, liệt kê sơ bộ: sổ dự giờ, sổ kế hoạch cá nhân, kế hoạch dạy học, sổ hội họp (mỗi mảng có 1 sổ riêng), sổ theo dõi rèn luyện và học tập chính khóa, sổ theo dõi và rèn luyện học tập luyện thi, giáo án chính khóa, giáo án luyện thi, giáo án bồi dưỡng chuyên đề, tệp hồ sơ lưu các văn bản của nhà trường và cấp trên. Kinh khủng hơn, còn có cả cái gọi là “Sổ tự học tự rèn”, có quy định mỗi tuần mỗi tháng phải ghi được bao nhiêu trang, và phải VIẾT TAY, đánh máy không được chấp nhận.

Làm sao để thầy cô không biến thành 'thợ dạy' ? ảnh 2
Cô trò đều vui. Ảnh: Gettyimages

Năm học 2019 - 2020 khi tham gia một đợt kiểm tra hồ sơ, tôi đã đếm được của mỗi giáo viên 32 cuốn sổ! Thú thực tôi không bao giờ có thể làm nổi những thứ giấy tờ ấy. Nếu bỏ hẳn việc đi dạy chỉ để chuyên tâm hoàn thiện những hồ sơ ấy thì có lẽ tôi cũng không bao giờ được xếp loại “đạt”, chứ đừng nói vừa dạy cả chục lớp lại vừa có một bộ hồ sơ đẹp đến thế. Vì vậy, thật lòng, tôi vô cùng kính nể những người đồng nghiệp của mình. Tôi không biết họ đã làm những việc ấy vào lúc nào…

Đứng bên trên hàng núi hồ sơ sổ sách và một biển công việc như vậy là thanh tra, kiểm tra toàn diện từ cấp tổ, cấp trường, cấp phòng /sở; bị dự giờ và dự đột xuất, bị tổ giám thị theo dõi kín để ghi sổ, bêu tên trên bảng thông báo của trường mỗi sáng thứ Hai. Sau đó sẽ dồn tất cả vào cuộc họp hội đồng sư phạm để mang ra phê bình, chỉ trích, nâng quan điểm, chụp mũ, đe dọa (cắt thưởng, đuổi việc). Đó là những “lỗi” gì? Có rác trong hộc bàn học sinh, không kéo rèm cuối buổi học, “lớp ồn”, không đeo cà vạt, ngồi dạy (phải đứng dạy, không được ngồi), cho học sinh ra ngoài trong tiết học v.v.. Tất cả những lỗi này sẽ lấy làm cơ sở để xét thi đua, đánh giá “chuẩn nghề nghiệp” giáo viên.

Chúng ta hãy hình dung, với một khối lượng công việc như thế thì giáo viên sẽ đầu tư chuyên môn vào lúc nào? Gần như không ai có thể đọc sách hay suy tư gì nữa. Họ bị cuốn đi như một "cái phao" giữa dòng nước lũ. Không có thời gian để nhìn lại, thậm chí không còn biết được thực chất công việc mình đang làm là cái gì.

Áp lực từ phía học sinh, phụ huynh, xã hội, và nhất là lãnh đạo trường (hiệu trưởng, hiệu phó) luôn đặt người giáo viên trong một trạng thái căng thẳng, mệt mỏi, rã rời. Tất nhiên không ai có đủ thời gian, tâm trí và sức lực để hoàn thành chỉn chu chừng ấy công việc, và thế là họ phải đối phó, đối phó và đối phó. Càng siết chặt, đối phó càng tinh vi. Càng chuyên chế, đối phó càng phổ biến.

Trước áp lực thành tích, người lãnh đạo đặt ra hàng chục thứ quy định và yêu cầu nhưng lại không thể quản lý được nhân viên của mình xem họ có thực hiện hay không. Và thế là người ta dùng nỗi sợ hãi để cai trị. Lâu lâu họ sẽ chộp lấy một giáo viên và hành cho ra bã, rồi mang ra trước hội đồng để “nêu gương”, thậm chí phê bình dưới cờ ngay trước mắt cả ngàn học sinh. Tất cả đều bị đặt trong tình trạng bị đe dọa và nguy hiểm. Tất cả đều căng thẳng. Giáo viên vừa sợ vừa căm ghét, nhưng lại không thể từ bỏ. Họ lết mình lên lớp rồi lết mình về.

Nhưng với cách quản lý dựa vào quyền uy cá nhân này thì chỉ những giáo viên "khó ưa" mới bị "để ý" và trừng trị, còn một khi đã được lòng lãnh đạo thì "củ ấu cũng tròn". Những ai có chút trung thực thẳng thắn mà "ý kiến" trước những bất cập thì liền bị cho vào danh sách chống đối, thuộc thành phần "không ngoan" và bao giờ cũng bị phân biệt đối xử và "chăm sóc" cho đến khi mềm nhũn ra mới thôi.

Người giáo viên, như tôi thấy, gần như không còn thời gian để sống cho mình, cho gia đình hay cho một cuộc sống bình thường nữa. Phải bỏ mặc gia đình, con cái, bỏ mặc những nhu cầu cá nhân để mưu sinh một cách cực nhọc bằng cái “nghề cao quý nhất trong những nghề quý” này. Trung bình, ngày dạy 2 buổi, nếu có dạy đội tuyển học sinh giỏi thì thành 3 buổi. Tối về họ sẽ phải làm cái đống giấy tờ vô ích kia, rồi chấm bài, rồi cập nhật cả giáo án, tài liệu, điểm số lên các trang điện tử do lãnh đạo quản lý. Nếu chậm trễ, “hãy đợi đấy”.

Tất cả những gánh nặng vô ích nhưng khủng khiếp này có thể không hoàn toàn giống nhau ở các trường phổ thông nhưng một tình trạng chung với lối quản lý khắc nghiệt và vô lý như thế là phổ biến, chỉ khác nhau về một số chi tiết cụ thể với mức độ nặng nhẹ sai biệt không đáng kể.

Ở nhiều trường phổ thông, nhất là các trường chuyên, thì liên tục thi thử THPTQG cho tất cả các khối lớp. Nó là một nỗi kinh hoàng của việc họp hành, đánh giá, coi thi, chấm thi, nhập điểm…

Đương trong lúc đó, những người “lãnh đạo” của trường thì “ngồi mát ăn bát vàng”. Gần như không phải làm gì ngoài việc thu thập tin đồn từ hệ thống “mật thám” để “răn đe” tất cả giáo viên. Họ sẽ dùng cả diễn ngôn quyền lực lẫn diễn ngôn đạo đức để “quản lý”. Đồng thời, trong khi ngồi xơi nước, thì họ bắt giáo viên nai lưng dạy thêm để họ nghiễm nhiêm thu phần trăm bỏ túi.

Tất cả đều phải làm việc quần quật như những lao động khổ sai để cho một thiểu số thỏa mãn tính háo danh và hám lợi. Trong khi đó, giáo viên và học sinh đều mỏi mệt, chán chường, lê lết. Tuy nhiên, cứ tổng kết một học kỳ/ năm học thì các nhà lãnh đạo lại ra rả đọc thành tích với những ngôn từ rực rỡ.

Nhiều quyền cơ bản của con người gần như bị..."cướp trắng". Đến cái quyền được làm nghề một cách đúng nghĩa cũng không còn nữa. Thầy cô bị biến thành thợ dạy, không hơn không kém. Đời sống tinh thần không những nghèo kiệt mà còn đau đớn đến tê liệt.

Trước những phản ánh của dư luận, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ra quy định về hồ sơ để giảm áp lực cho giáo viên, nhưng chính Bộ cũng không giám sát được việc thực hiện nó ở các trường phổ thông. Bộ cũng đã tung ra nhiều văn bản hướng dẫn về đổi mới giáo dục, nhưng lại cũng lắm khi “đánh trống bỏ dùi”. Tất cả mọi việc chỉ còn biết phụ thuộc vào “lòng tốt” của hiệu trưởng. Và như thế, mọi thứ nhiêu khê, mọi sự sai trái, hư hỏng vẫn còn nguyên ở đó, thậm chí ngày càng trầm trọng hơn.

Trước tình trạng này, chúng ta thấy thầy cô thật đáng thương và cần được bênh vực, nhưng dù sao thầy cô cũng là người lớn, là “trí thức”, thầy cô phải có trách nhiệm với cuộc đời mình bằng cách tự cất lên tiếng nói mà đòi hỏi quyền lợi và đấu tranh với những phi lý sai trái trong chính môi trường làm việc của mình.

Vấn đề hệ trọng hơn nhiều, là nơi hứng chịu sự hủy hoại sau cùng lại không phải là người giáo viên, mà chính là học sinh – là lớp người mà chúng ta vẫn ngày ngày hô lớn là “trung tâm”, là “tương lai đất nước”. Mọi bất công, mọi sự áp đặt, thiệt thòi và gánh nặng, cuối cùng đều chất lên vai các em.

Đó mới chính là lý do sâu xa và nhân văn nhất để chúng ta phải hành động, đặng bảo vệ không những người thầy, mà sau cùng và rốt ráo là bảo vệ những đứa trẻ – niềm hy vọng của đất nước này.